son haberler

Canik Sancağı ve İdarecileri – IV

Yayınlanma Tarihi: 4 Mayıs 2018 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

1805 tarihinde Erzurum’dan idarî olarak ayrılan Şarkî Karahisar tekrar Trabzon Livasına bağlanmıştır. Bu tarihlerde Ordu (Bayramlı ve Bucak) ve yine Ordu’ya bağlı Hapsamana (Gölköy) nahiyeleri de Şarkî Karahisar’a bağlıydı. Bayramlı, Ordu şehrinin 4 km güneyinde ve XIV: yüzyıl başlarında kurulmuş olan yerleşim yeridir. Mart 1801 – 27.05.1805 tarihleri arasında Canik Sancağı’nın idaresi Tayyar Mahmud Paşa’nın eline geçmiştir.

Hazinedârzâde Süleyman Paşa’nın en büyük oğlu olan Osman Bey, Trabzon Vâliliği sırasında Canik Sancağı’na muhassıl vekili olarak atandı. Babasının vefatından sonra Trabzon Vâlisi olarak atanan Mehmed Hüsrev Paşa, aynı zamanda Canik Muhassılı olarak tâyin edilmiş, o da muhassıl vekili görevine yeniden Hazinedârzâde Osman Bey’i getirmiştir.

Vâli olmadan önce “dergâh- ı muallâ kapucubaşılığı” unvanıyla bazı zaman muhassıl vekilliği ve muhassıl görevlerinde bulunan Osman Bey, vâlilik görevine yakın, tek başına Canik Muhassılı olarak atanmış ve ailenin bölgedeki nüfuzunu devam ettirmiştir. Hazinedârzâde Osman Bey ancak Mehmed Hüsrev Paşa’nın Trabzon Vâliliği’nden alınmasından sonra Canik Muhassıllığı’na tam anlamıyla hâkim olabilmiştir.14

1830 tarihli bir belgede “Trabzon Vâlisi ve ilhaken Gönye Sancağı Mutasarrıfı ve Canik Muhassılı” olarak gözükmektedir. 26 Aralık 1835 tarihinde “halen Trabzon Vâlisi ve Canik ve Karahisar-ı Şarkî Sancakları Mutasarrıfı” görevlerinde bulunuyordu. Hazinedârzâde Osman Paşa’nın Canik Muhassıllığı üzerinde kalmak şartıyla Trabzon Vâliliği’ne atanması üzerine kardeşi Hazinedârzâde Abdullah Bey, Canik Muhassıl Vekili atandı.

Hazinedârzâde Abdullah Bey, Süleyman Paşa’nın küçük oğlu idi. Hazinedârzâde Süleyman Paşa ölünce yerine büyük oğlu Osman Paşa Trabzon Vâliliği’ne getirilmiş, boş kalan Canik Muhassıllığı’na da Abdullah Bey tâyin edilmiştir. Canik Sancağı’nda muhassıl ve muhassıl vekilliğinde gösterdiği başarılardan dolayı kendisine “kapucubaşılık” unvanı verilen Abdullah Bey, ağabeyi Trabzon Vâlisi Osman Paşa’nın Mayıs 1841’de ölümünden sonra, yerine vezir rütbesiyle Trabzon Vâliliği’ne atanmıştır.14

Abdullah Paşa, Tanzimat’tan sonra da mutasarrıf olarak bir müddet daha Canik’te hâkimiyetini sürdürdü. XIX. yüzyıl ortalarında Tanzimat’ın getirdiği yeni idarî tarz ile Hazinedarzâdelerin Samsun’da sürdürdükleri hâkimiyet son bulmuş ve bundan sonra Canik’e merkezden mutasarrıflar tâyin edilmiştir.16

Trabzon Eyâleti’nin merkezi olan Trabzon kenti 1846 – 1847 yıllarında Canik, Karahisar-ı Şarkî, Ünye ve Trabzon merkez olmak üzere adı geçen sancaklardan meydana gelmekteydi.13 1864’te Ünye Kaymakamı Mustafa Efendi idi. 1871 İdare-i Umûmiye-i Vilâyet Nizamnâmesi’ne göre bazı livalar müstakil hâle getirilerek doğrudan merkeze bağlandı. 1869 – 1871’de Ünye Kaymakamı Kapucubaşı Osman Ağa’ydı. Mayıs 1872’de ise Canik Sancağı Mutasarrıfı Re’fet Mehmed Paşa’ydı. “Elviye-i Gayri Mülhaka” olarak bilinen bu sancaklar arasında Canik de vardı.3

1870’li yıllarda Canik Sancağı ve özellikle Samsun gerek yerli (Müslüman, Rum, Ermeni) nüfus gerekse Kafkasya ve Kırım’dan Rus istilâ ve baskısından kaçanların oluşturduğu kozmopolit sosyal yapısı ile ön plâna çıkıyordu. Dolayısıyla Canik 1872’de Trabzon Vilâyeti’nden ayrılarak müstakil liva hâline dönüştürüldü.4 Samsun (Merkez), Çarşamba, Bafra, Fatsa, Ünye, Terme ve Niksar Müstakil Canik Sancağı’na bağlı kazalardı. 16 Ekim 1872’de Canik Sancağı Mutasarrıfı Aziz Paşa görevi başındadır.

1867 yılında Trabzon Eyâleti’ne bağlı bir sancak olarak görülen Canik, 1877 yılında müstakil mutasarrıflık olmuştur. Mehmed Tahir 1878’de Ünye Kaymakamı’ydı. Canik’in ikinci defa müstakil olması hususunda 1908 yılında Aks-ı Sadâ Gazetesi’nde çıkan bir yazıda, 1878’de o zaman Trabzon Vâlisi bulunan Sırrı Paşa ile Canik Müstakil Mutasarrıfı Hakkı Paşa arasında bir havale akçesi yüzünden meydana gelen zıddiyet ve ihtilâfa işaret edilmekte ve bunun sonunda sancağın tekrar Trabzon Vilâyeti’ne bağlandığı belirtilmektedir.5

1886 – 1887 yıllarında Şâir Eşref Ünye’de kaymakamdır. O yıllarda Osman Nuri Paşa’nın Canik Sancağı Mutasarrıflığı’ndan ayrılışı Ünyeli Ali Rıza adlı bir kişinin 01 Eylül 1888 tarihinde yazdığı bir arzuhalle başlamıştır. Ünyeli Ali Rıza, Osman Nuri Paşa’nın uygunsuz hareketlerinden bahisle kendisini haksız yere altı aydan fazla hapsettiğini merkeze şikâyet etmiş ve bu şikâyet üzerine 03 Aralık 1888 tarihinde tahkikat açılması kararlaştırılmıştır. Açılan tahkikat sonucunda Osman Nuri Paşa görevden alınmış ve 10 Haziran 1889 tarihinde yerine Nasuhî Bey getirilmiştir.22

1887 – 1888 tarihlerinde Osman Nafiz Efendi Ünye Kaymakamı’dır.

İngiliz Konsolosu Longworth’a Göre Trabzon Eyâleti’nde Canik ve Ünye yöneticileri hakkındaki rapor şu şekildedir:

Canik (Samsun) Sancağı Mutasarrıfı Mustafa Nuri Paşa, yaşı 45, göreve başlama tarihi Temmuz 1893, Abidin Paşa’nın damadı, Sırrı Paşa’nın kardeşi. Ünye: Kaymakam İbrahim Lütfi Bey, yaşı 35, göreve başlama tarihi Aralık 1893, kavgacı ve yolsuz. Erzurum Vilâyeti’nde Pasinler’e transfer olmak üzere. Canik (Samsun) Sancağı Mutasarrıfı Halil Hamdi Bey, yaşı 54, göreve başlama tarihi Temmuz 1895, iyi, yetenekli, dürüst, Fransızca biliyor. Ünye: Kaymakam Hacı İbrahim Halil, yaşı 30, göreve başlama tarihi Kasım 1897, vilâyetteki en iyi kaymakam.12

Tarihî coşku ve perspektiften Ünye’ye selâmlar.. esen kalınız.

Devam Edecek…

KAYNAKÇA :

3 ORTAYLI, İlber – Tanzimattan Cumhuriyete Yerel Yönetim Geleneği, İst., 1985.

4 Trabzon Vilâyeti Salnâmesi 1289, sh.53 vd., Trabzon Vilâyeti Salnâmesi 1290 – 1291.

5 Aks-ı Sadâ – 3 Subat 1324, sh. 4; BOA DH. MUİ 30-2/26, Belge No.: 7, Samsun Belediye Reisi Necip Bey’in Sadaret’e yazısı, 18 Şubat 1325.

12 HALAÇOĞLU, Ahmet – İngiliz Konsolosu Longworth’a Göre Trabzon Vilâyeti (1892 – 1898), 26 sh., Belleten, C. LXVII, 56.

13 I. Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun, 1986, sh. 192.

14 BAY, Abdullah – Canik Muhassıllığı İçin Yapılan Siyasî Mücadeleler, Journal of Black Sea Studies (Karadeniz Araştırmaları), issue : 19/2008, pages : 67 – 85.

16 YOLALICI, Mehmet Emin – XIX. Yüzyıl’da Canik Sancağı’nın Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Ankara, 1998, sh. 13.

22 BA., İ. DH., Dosya No.: 1138, Gömlek No.: 88838.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Ordu kaymakamı Mehmed Ali Efendi – II

17 Ağustos 2018 okunma
Sayın TOSUN, belgelerde yer alan Mehmed Ali Efendi ile ilgili tanışıklığını şöyle anlatır: Daha önce arşivden almış olduğum belgeyi okuma sırası gelince Ordu Kaymakamı Mehmed Ali Efendi’yle tanıştım (Ek-1). Belgeyi okuyunca onun çalışkanlığı ve... Devamını Oku

Ünye’de Karantina ve Tahaffuzhâne – II

3 Ağustos 2018 okunma
1864 senesi Haziran ayına kadar Canik sancağına bağlı bir kaza olan Ünye’nin bu tarihten sonra sancak haline getirilmesiyle birlikte Erbaa, Karakuş, Bolaman ve Fatsa kazalarıyla birlikte bu sancağı teşkil eden kazalardan birisi de Niksar olmuştur. Söz konusu... Devamını Oku

Tarihî Değerlerimiz – VI

27 Temmuz 2018 okunma
Altı bölümlük yazı dizimizle tarihî değerlerimizi hem kişiler hem mimarî değerler hem mekânlar hem turistik hem doğal hem de kültürel açıdan özetlemeye çalıştık. Bu son bölümle kalan değerlerimizi de kısmen tamamlamaya ve sizlere aktarmaya... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – I

20 Temmuz 2018 okunma
Gümrük, devletler arası ticarette sınır geçişlerinde malların kontrol edildiği yer olup bu geçiş sırasında alınan vergilere “gümrük resmi” denmektedir. “Gümrük” kelimesi Lâtince’de ticaret manasına gelen “Commercium”... Devamını Oku

Ünye’de İz Bırakan Eşkıya Ve Çete Reisleri – III

13 Temmuz 2018 okunma
Eşkıyanın icraatını “XVIII. Yüzyılda Ünye’de Eşkıyalık Hareketleri” konu başlıklı makalemizde beş madde halinde açıklamaya çalışmıştık.32Orta Karadeniz Bölgesi’nde eşkıyanın kaynağını, yerli ahaliden bazıları ile çeşitli oymak ve... Devamını Oku

Osmanlıca Belgelerde Ünye – I

6 Temmuz 2018 okunma
Bloğunda yayınlanmış 1200’ün üzerinde çevriyazı çalışması ve 17 basılı yayını ile araştırmacıların dikkatini çekmeyi başaranAraştırmacı, Yazar, NahhatSayın Murat Dursun TOSUN’un ele aldığı bazı belgeler Ünye ve Ordu hinterlandını da... Devamını Oku

Ünye’nin Demografik Yapısı – VI

29 Haziran 2018 okunma
Ordu kentinin aldığı göç, 1950’yi izleyen 10 yılda kent nüfusunun.. %72 artarak, 1960’ta 20.000’in üzerine çıkmasına yol açtı. Ancak, bu dönemde öbür ilçe merkezlerinden hiçbiri henüz benzer bir nüfus çekim merkezi olmamıştı. Nüfusu 1960’ta... Devamını Oku

Ordu Kaymakamı Mehmed Ali Efendi – I

22 Haziran 2018 okunma
“Ünye’de Karantina ve Tahaffuzhane” konu başlıklı makale dizimizi hazırlarken Çambaşı’nda da iki tahaffuzhane olması bizi Osmanlı Arşivi Uzmanı Adnan YILDIZ Bey’in “Çambaşı Rüştiyesi ve Tahaffuzhanesi”1 adlı makalesine; makalede söz konusu edilen... Devamını Oku

Canik Sancağı ve İdarecileri – V

14 Haziran 2018 okunma
Giresun Kaymakamı Mehmed Ziya Bey 1903 yılında görevinden alınarak yerine Ünye’den Kaymakam İbrahim Halil Paşa atanmıştır. İbrahim Halil Paşa (1902), İbrahim Halil Tarhan (1903), Arif Bey (1904) ve Fahreddin Kiper 1909 yıllarında Ünye’de kaymakamlık... Devamını Oku

Ünye’de Karantina Ve Tahaffuzhâne – I

8 Haziran 2018 okunma
Karantina, bulaşıcı ve salgın hastalıklardan korunmak için insan veya hayvanların belli bir yerde gözetim altında tutulmasıdır. Etimolojik olarak; “yolcuların gözetim altında tutulma süresi” demek olan ve İtalyanca ‘kırk’ anlamına gelen quarantena’dan... Devamını Oku