son haberler

Çepniler ve Ünye – I

Yayınlanma Tarihi: 19 Temmuz 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Anadolu’nun Türkleşmesinde 24 Oğuz Boyu’na bağlı Türkmenlerin çok büyük rolü olmuş olup Karadeniz Bölgesi’ne yerleştirilen Oğuz Boylarına bağlı Türkmenler, gerek fetihler ve gerekse uygulanan iskân politikasıyla bölgenin Türkleşmesini sağlamışlardır.

Çepni boyu, Oğuz Kağan Destanı’na göre Oğuzların 24 boyundan biridir. Kaşgarlı Mahmud’a göre yirmi iki Oğuz bölüğünden Divân-ı Lügati’t-Türk‘te (1070); “yirmibirincisi: “جآپنِ Çepni”lerdir. Boyun genel özelliği âsi, atılgan, bahadır (= cesur), mert ve savaşçı olmalarıdır.1 Çepniler, Gök Han’ın dördüncü oğlunun soyundan gelmektedir. Bu dört boy Bayındır, Beçene, Çavuldur ve bir uçboyu olan Çepni’dir.2Yağı olan her yerde durmayıp savaşan” lâkabıyla anılan Çepni’nin ongunu sunkurdur. Ülüşü sol karı yağrındır (Togan 1982: 49 – 52).

Tahrir Defterleri’ne göre Ordu ili ve yöresine yerleşen 24 Oğuz Boyu’na bağlı oymaklar şöyle olmalıdır: 1. Çepni, 2. Eymür, 3. Karkın, 4. Alayundlu, 5. Bayat, 6. Bayındır, 7. İğdir, 8. Üreğir.

Akkuş – Ünye – Terme – Fatsa hinterlandında yer alan Alamanlu (Alamanan), Balağuz, Ballık, Bayramca, Bozulus, Caferlü, Cimbis, Cinis, Corgi, Dizdar, Encürlü, Göbeğ, Göbü, Gökbey, Hüsamlı, İncürlü, Karaöy, Kargı, Karlı, Kelengerlü, Ketsen, Kurna, Kuştoğan, Küplü, Lahna, Mahyalu, Milan, Nadurlu (Nazırlu), Nazır, Saraç (Saraçlu), Saylan, Sülübeg, Şahna (Şıhna), Şuruş, Turmuşlu, Yağbasan, Yazman (Yazmanlu) ve Yomalu boy ve köy adları Çepni Ağzı kökenlidir ve buralara yerleşen oymak ve aşiretlerin isimleridir. Yöre insanları (Çepnilerin yaşayan torunları) Ünye’de ÇEPNİ BAYRAMI olarak bilinen Mayıs Yedisi gününde (20 Mayıs), sahile iner ve Orta Asya geleneklerinden Anadolu’ya uzanan ritüellerini yüzyıllardır sürdürmeye devam ederler.

Günümüzde Çepni Ağzı’nın sınırları şöyledir: Bazı dil özellikleri dikkate alındığında batı sınırı Sinop’un Erfelek ilçesine kadar uzanmaktadır.3 Ama yoğunlaşmış biçimiyle Ünye’den Canik Dağları’na çekilecek bir çizgi Çepni Ağızlarının batı ucudur denilebilir. Fakat yoğunlaşmış özellikler bakımından Ünye’den Kelkit Irmağı’na çekilecek bir çizgidir.4-5 Ünye Ağzı’nda baskın ve yaygın olan fonetik, gramatikal ek ve vurgular Türkmen Çepni Boyu’nun özelliklerini yansıtır.10 Batı Karadeniz yöresinde Çepniler kendilerinin daha çok Alemdar, Bayraktar veya Sancaktar olarak anılmasını, bu kimliklerinin öne ç›kmasını tercih etmektedirler.

Canit-i Göl (bugünkü Çarşamba ve Terme) bölgesi ile Niksar ve Sonusa (Uluköy) yöresinde hükümran olan Taceddin oğulları ile bugünkü Ünye, Fatsa, Ordu (Bayramlu) ve Giresun yörelerinde hâkimiyet kurmuş olan Hacı Emiroğulları (Bayramlu) beylikleri Çepni Türkmenleri tarafından kurulmuştur.6

  1. Hanefi BOSTAN bir çalışmasında, “Karadeniz Bölgesi’nde Çepniler” başlığı altında “Trabzon Sancağı Çepnileri, Canik Sancağı, Niksar, Çorum ve Amasya’da Çepniler, Kastamonu ve Bolu Sancaklarında Çepniler” başlıklarını açarak ayrıntılı şekilde Çepni yerleşim yerlerini tahrir defterlerine dayanarak vermiştir (Bostan, 2002: 299 – 304).7

Çepnilerin Anadolu’nun fetih ve iskânında mühim roller oynadıkları bilinmektedir. XVI. yüzyılda Anadolu’da onlara ait kırk beş kadar yer adının görülmesi bunun en önemli delilidir. Moğol kökenli İlhanlıların başkenti Tebriz’de Vezir Reşîdüddin (XIV. yüzyılın başları) başkanlığında bir heyet tarafından yazılmış olan cihan tarihi Câmiüt-Tevârih‘te Çepniler Üçokların dördüncü boyu olarak gösterilir [ikinci cildinde Târih-i Oğuzân ve Türkân (Oğuzların ve Türklerin Tarihi) adıyla Oğuz Destanı nakledilir]. Reşîdüddin’e göre Çepni, “nerede yağı görürse hemen savaşır” demektir. Çepni adının “düşmanla her zaman savaşır” mânasına geldiğini yazarak Bayındır, Becene (Peçenek), Çavuldurlarla (Çavundur) ortak olan onkunlarının sungur, şölenlerdeki et paylarının da “sol karı yağrın” yani sol kürek kemiği kısmı olduğunu bildirir.8

Çepni Türkmenleri, köken olarak Dânişmendlilere dayanmaktadır. 1071’de yapılan Malazgirt Savaşı’ndan sonra bu savaşa iştirak eden Çepni Türkmenleri’nin ağırlıkta olduğu Dânişmendliler, Anadolu’nun kuzey bölgesinin fethini üzerine almış ve ilk olarak Sivas’ı başkent yapmışlardır. Başkent, daha sonra Niksar’a taşınmıştır. Dânişmendliler ağırlıklı olarak, büyük bir ihtimalle, Oğuzların Çepni boyuna mensuptur.9 Sivas ve Niksar çevresinde Çepniler ile ilgili yer isimlerinin çokluğu da dikkat çekici durumdadır.3-10

Oğuzların Çepni boyuna tâbi Türkmenlerin Çalbiya topraklarına ilk girdiği nokta, Aybastı Perşembe Yaylası’dır. 1105 tarihinde yaz aylarında burada Danişmendoğlu Beyi Emir Danişmend Gazi komutasındaki 6 bin kişilik bir ordu ile Trabzon Devleti’nin 70 bin kişilik büyük gücü arasında çok şiddetli bir savaş olmuştur.

Sayıca çok üstün olan düşman ordusu karşısında yiğitçe mücadele eden bu küçük Türk ordusu, büyük kayıplar vererek çekilmek zorunda kalmıştır. Yaralı olarak kurtulan Danişmend Gazi, Danişmendli Beyliği’nin başkenti Niksar’a götürülmüş ve bir süre sonra vefat etmiştir. Türbesi Niksar’dadır.

Yağı Basan Sivas’ta (Cahen, 1979: 112), bütün Dânişmendli bölgesinde hükümdarlığını ilân eder. Yağı Basan, iyi bir taktikle Bizans ve Trabzon Rumlarının sınırlarının birleştiği yerler olan Ünye, Bafra ve Samsun bölgelerine akınlar düzenleyerek buraları, 1157 yılında tekrar Türk topraklarına katar (Cahen, 1979: 112; İsmail Hakkı ve Rıdvan Nafiz, 1992: 39).9

1277 yılında Sinop yöresinde kalabalık bir Çepni topluluğu yaşamakta olup aynı yıl Çepni Türkleri (Türkân-ı Çepni) kadırgalarla Sinop’a gelen ve denizden saldıran Trabzon Rum İmparatoru Giorgi’yi denizde yenerek Selçuklu Türkiyesi’nin bu en önemli ticaret limanının Rumların eline geçmesine mâni olmuşlardır. Canit (Canik) denilen Samsun – Giresun arasındaki bölgenin fethinde de en büyük rolü bu Çepniler oynadılar. Bölgede yaşayan Türklerin daha sonraki yıllarda Ünye tarafına doğru kaydıkları ve Bayram Bey’in idaresine girdikleri tahmin edilmektedir (Sümer, 1991b: 7).9 Hattâ Bayramlu (Ordu) yöresindeki Hacı Emîrli Beyliği’nin onlar tarafından kurulduğunu ileri sürmek de mümkündür.8 Ordu kazasının diğer bir adı Bayramlu (veya Canik-i Bayram) olup bu kaza adını Hacı Emiroğulları beyliğinin kurucusu olan Hacı Emir İbrahim Bey’in babası Bayram Bey’den almıştır.

Çepni Türkmenleri Ünye’nin batısından Vakfıkebir’e kadar olan bölgeye Hacıemiroğulları Beyliği zamanında yerleşmişlerdir. Hacıemiroğulları, Ordu ilinin tamamı, Giresun’un kuzey bölümü, Samsun’un doğusu, Tokat’ın kuzeyi ve Trabzon’un batısında hüküm sürmüş, Orta Karadeniz Bölgesi’nin büyük bir bölümünü Türk vatanı yapmış Türk beyliğidir. Bu beylik Türkmenleri, ağırlıklı olarak Selçukluların bölgeyi fetih için sınır boyuna yerleştirdiği Oğuzların Çepni boyuna mensuptur.9

Merkezi “Nefs-i Ordu bi ism-i Alevî” yani bugünkü Eskipazar Köyü olan Hacı Emiroğulları, Oğuzlar’ın Çepni Boyu’ndan idiler.11 Eskipazar’ın, küçük bir kasaba merkezi olarak Hacı Emir Beyliği tarafından kurulduğu bilinmektedir. Devam edecek

 

 KAYNAKÇA :

  1 VİKİPEDİ Özgür Ansiklopedi – Çepniler http://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87epniler

  2 MİSTEPE, M. Ufuk – Ünye’de ve Karadeniz Bölgesi’nde Çepniler, Ünye Haber Gazetesi, 24.06.2014, Yıl: 11, Sayı: 1923.

  3 DEMİR, Prof. Dr. Necati – Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesinde Çepni Türkmenleri ile Güvenç Abdal Ocağı’nın Kuruluşu, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 2012/63, sh. 77 – 110. http://www.hbvdergisi.gazi.edu.tr/index.php/TKHBVD/article/view/141/134

  4 DEMİR, Doç. Dr. Necati – Ordu İli ve Yöresi Ağızları, sh. 44 – 50, TDK Yayınları, Ankara, 2001, 359 sh.

  5 MİSTEPE, M. Ufuk – Ünyelüce Lûgat / Ünye Ağzı Terim ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara, 2018, Yayımlanmamış Kitap, 360 sh.

  6 YÜCEL, Yaşar – Kadı Burhaneddin Ahmed ve Devleti, Ankara 1983, s. 89.

  7 BOSTAN, M. Hanefi – Anadolu’da Çepni İskânı, 2002, Türkler, C: VI, Ankara, sh. 299 – 311.

  8 SÜMER, Faruk – Çepni / Oğuz Boylarından Biri, TDV İslâm Ansiklopedisi, sh. 269 – 270, Oğuzlar: Türkmenler, İstanbul, 1980, s. 327·- 335; a.mlf.. Çepniler, İstanbul,1993; a.mlf., “Osmanlı Devrinde Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İFM, X (1952). s. 441 -·453; a.mlf., “Çepni”, El2 (İng.), II, 20. https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/8/C08003086.pdf

  9 DEMİR, Prof. Dr. Necati – Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesinde Çepni Türkmenleri ile Güvenç Abdal Ocağı’nın Kuruluşu, http://isamveri.org/pdfdrg/D01093/2012_63/2012_63_DEMIRN.pdf

10 MİSTEPE, M. Ufuk – Ünye ve Hinterlandında Çepni Türkmenlerinin Sünnîleştirilmesi – I, Ünye Haber Gazetesi, 04.12.2015, Yıl: 13, Sayı: 2294.

11 PALA, Hikmet – Ordu Tarihinde Olaylar ve İnsanlar, Osmanlı’dan Günümüze Ordu Alevîleri (sh. 337 – 342), I. Basım, Eylül 2015, 351 sayfa, ISBN 978-605-9825-88-7.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

ÇALBİYALILARIN KOMŞUSU TİBARENLER – II

16 Ağustos 2019 okunma
M.Ö. VIII. yüzyıl sonlarına kadar Mosklar ve Tibarenler (Gürcüce: ტიბერია, Tiberia. Yunanca: Τιβαρηνοί, Tibarenoi; Tubal, Josephus’un deyişiyle Thobeles) Büyük Kapadokya’nın güneydoğu bölgesinin hâkim unsurunu teşkil... Devamını Oku

SERGÜZEŞT-NÂME-İ ÜNYE

9 Ağustos 2019 okunma
Ser-Güzeşt-Nâme-i Fakîr be-Azimet-i Tokat: Divan Şâiri (Bursalı) İsmâil BELÎĞ’in (d. 1079 / 1668 – ö. 22 Ramazan 1142 / 10 Nisan 1729) gençlik yıllarında kaleme aldığı bu eserinde Tokat Mahkemesi Nâibliği görevine tâyin edilmesi üzerine, Bursa’dan... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – VI

2 Ağustos 2019 okunma
Trabzon vilâyetinin, malî yönden komşu vilâyetlerdeki malî birikimlerle bağlantısı vardı. Bu bağlantının XVIII. yüzyılda yaygın bir şekilde uygulandığı görülen mukataa işletmesiyle ilgili olduğu görülüyor. Anadolu vilâyeti Kastamonu sancağındaki... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – IV

26 Temmuz 2019 okunma
Babamın yaptığı, abimin bir kayığı vardı. Aydın’la Sait TABAK yanında.. hep denizdeler. Kadir Abilerini çok severlerdi. Nursen, Gülhis çeşmeye su almaya gelir, bizim evin önündeki taşa oturur, sohbet ve muhabbet başlardı. Evden çağırmaya gelirlerdi.... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – II

12 Temmuz 2019 okunma
ARİF BİLGİN; Mezuniyet Sırası 2170, Okul Nu. 5868 Saîd Bilgin ile Fatma Hanım’ın oğludur. 1917 (1333 R.)’de Ünye’de doğdu. 1935’de İstanbul Özel Işık Lisesi’ni bitirdi. S.B.O.’dan me’zuniyetini müteâkıb, 01 Ekim... Devamını Oku

ORDU İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLÂNI’NDA ÜNYE (2013 – 2023) – II

6 Temmuz 2019 okunma
Bir önceki makalemize ilâveten şu sorular da Master Plân’ın sürdürülebilir doğa turizmi kavramına anlam kazandıracaktır. ORDU İLİ SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ STRATEJİLERİ içerisinde yer alan Gelişme Stratejilerinde korunan alanların uzun devreli... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – III

28 Haziran 2019 okunma
Yalımızın iki tarafı yüksek olmayan çok güzel kayalık; Feneraltı kayalıklarındaki gibi yarısı deniz suyu içinde bulunan yosunlar, minik baloncuklar gibi suyun yüzünde parlardı. Yalı, törpülenmiş gibi kiremit parçası ve taşlarla doluydu. Bunlar çömlek... Devamını Oku

ÇALBİYALILARIN KOMŞUSU TİBARENLER – I

24 Haziran 2019 okunma
Hellenler, Milât’tan 11 – 12 asır kadar önce pazar yerleri kuran kolonist Fenikelilerden sonra ticarî amaçlarla Karadeniz’e gelerek yeniden koloniler kurduktan sonra, yöre halklarının yazılı belgeleri olmamasından istifadeyle bölge halklarını yok farz ederek... Devamını Oku

Karadeniz İskitleri ve Ünye – II

14 Haziran 2019 okunma
İskitlerde küpeler de yaygın olarak kullanılırdı. Erkekler sadece bir tane takardı. Kadınların ise birkaç çift küpeyle birlikte gömüldüğü kanıtlanmıştır.Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Antik Baş Takıları Seksiyonu’nda(Kat. No.: 39) sergilenen... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – II

12 Haziran 2019 okunma
Merkeziyetçi idare anlayışı, ülke genelinde eski Eyâlet Sistemi’nden Vilâyet Sistemi’ne geçişin de başlangıcını oluşturdu. 1836’dan sonra daha da hızlanan bu dönüşüm Tanzimat Dönemi’nde “eyâletten vilâyete” bir sistem değişikliği... Devamını Oku