son haberler

Demir Ülkesi Ünye’nin Manyetik Kumu

Yayınlanma Tarihi: 22 Mart 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Bazı tarihî haritalarda Ünye’nin olduğu yerde UNICH IRON SMELTED(Ünye Demir Cevheri ya da izabe demir)(George F. Cram, 1898)1yazılı olduğunu görmüşsünüzdür. Gümüşün Yurdu Alybē’nin de Ünye olduğunu belgelere dayalı olarak “Homeros’un Alybē’si Ünye” adlı üç bölümlük makalemizde yayımlamıştık.2Savaş âletleri (ok ucu, mızrak ucu, kalkan, kılıç, gürz vb.) ve kesici âletlerin demir kökenli hammaddeye dayalı olduğu yıllarda çeliği yapmasını bilen Halizonlardı (Çalbiyalılar). Çalbiya da (Ünye) stratejik bir önemi ve konumu haizdi.

Homer’in Halizonyalı olarak tanıttığı Anadolu’nun en usta demircileriaynı zamanda gümüşü de kullanan Kaliblerdi (Chalybe). Bu kavme HALİP denirdi. Bölgeye KALİBYA adı verilmiş olup, Enoé – Cotyorehinterlandını da içine alıyordu.5Alybē(Alübe okunur) yerleşim yerinin, Alizon ise halkın adıdır.Chalybia(Halibya), genelde, Thermodon(Terme Irmağı) Nehri ile Jason(Yason) Burnu arasında bulunan – yaklaşık 70 km genişliğinde ve 30 km derinliğinde bir alan – Pontus Dağları’nın Kuzey eteklerinde olarak tanımlanmaktadır. Halibya’nın Başkenti ÇALBİYA da Ünye idi. Yunanlı Arkeolog Paris Papageorgiou; “ALYBE – HALİBİA; Eski Yunanca’da ALİBAS kelimesinden türemiştir” der. Ona göre bu kelimenin manâsı ise Değişime Uğramış Şarap = Sirke’dir.3

Strabon, “Bugünkü Khaldaioi kavmine eski devirde Khalybes (Halip) denirdi diyerek Halizones ve Khalybe üzerine yorum ve alıntılar getirmek suretiyle Homeros’un Gümüş Yurdu Alybē’sinden bahsetmektedir. “Ve karada madenler vardır, daha eski devirlerde gümüş madenleri de olduğu halde bugün sadece demir madenleri kalmıştır. Orman ve madenlerle dolu olan dağlar sahilin hemen üstündedir ve kıyının çoğu işlenmemiştir.”Strabon’a göre Xenophon’un “Khalybes” dediği halk kendi zamanındaki gümüş ve demir madenleri bulunan “Khaldai” halkı.4

1838’deÜnye Madeni Emini Hacı Yakup Bey’di. Madenleri işletir, Tersane-i Âmire’nin ihtiyaç duyduğu zaman da oraya demir madeni gönderirdi.

Şemseddin Sami XIX. yy’da Ünye’yi şöyle anlatır: Kazada mermer ve madencilikle uğraşanların sayısı günden güne artmaktadır. Ayrıca kazada simli kurşun (gümüşlü kurşun), demir ve manganez gibi madenler de işletilir”.6

John Freely, “Türkiye’nin Karadeniz Kıyısı” adlı eserinde Ünye’deki demir madeni ocakları hakkında şunları söylemektedir.7Oinaion Kalesi’nin Hamilton tarafından ziyâreti onun demir madenini keşfetmesini de sağladı. Bunu şöyle anlatır: İlk başarısız denemeden sonra Ünieh‘e dönmeye hazırlandığım sırada getirildiğim ormanda 3 – 4 siyah kulübe gördüm. Bunların demir ocağı olduğu söylendi. Bana bilgi veren, ayrıca yukarıdaki tepelerde de demir işleriyle uğraşanlar olduğundan bahsetti.

AnthonyBryer ve David Winfield, “TheByzantineMonumentsandTopography of thePontos” adlı eserinin OinaionandtheDistrictofChalybia adlı bölümünde “Oinaion, önemini gemi inşâ sanayiine9güneye doğru dağın yaklaşık 70 km ötesindeki Neokaisareia’ya olan geçidine ve antikçağdan XIX. yüzyıla kadar muhtemelen bu bölgeye adını veren demir işçileri ile meşhur olanή Xαλυβίαbölgesine borçludur” demektedir.10

Çarşamba – Ünye Sahil Kumlarından Demir Kazanma Olanakları” üzerinde Serap AKIN, Oktay YALGIN ve Mehmet KAYADELEN’in bulguları ışığında şu veriler elde olunmuştu: M.T.A. Enstitüsü tarafından sahilden 10 – 15 m uzakta, sahile paralel bir hat boyunca 2 km uzunluğundaki bir plâjın işletilebilecek minimum rezerve sahip olabileceği düşünülerek birer kompozit numune elde edilmiştir. Konsantrede yeterli Fe (Demir) kazanılmasına karşılık TiO2 %5.90 gibi bir değerde olmaktadır. Araştırmada ilk dört manyetik konsantrenin ekonomik sınır içine alınabileceği gösterilmektedir.8

Doğu Karadeniz sahil kumlarından demir kazanma olanağı önemini yitirmemektedir. Türkiye’de son fiyatlara göre elektrik enerjisi ve kok fiyatı baz alınırsa kalkınmakta olan bir ülke olarak Türkiye’nin demir cevheri ihtiyacının yurtiçi kaynaklarından karşılanabilmesi için bu cins yatakların değerlendirilmesi yoluna gidilebileceği anlaşılmaktadır. Sahil şeridi boyunca büyük miktarlarda birikmiş ve deniz hareketleri nedeniyle doğal olarak biraz zenginleşmiş kumlar, karada ve deniz içinde uzanmaktadırlar.8

Edinilen bilgilere göre, Ünye’nin Kumarlı mevkii ile Ulubey İlçesi’nin Akoluk ve Sayaca bölgelerinde altın yatakları bulunduğu belirlenmiş olup, Ünye-Kumarlı’da1 ton kapasitelialtınbulunduğu tespit edilmiş,Çambaşı Yaylası Fundacık mevkiinde 750 bin ton demir, Ünye-Kumarlı sahasında 107 tongümüşolduğu ortaya çıkmıştır.11

Çocukluğumda sahilden getirdiğim kumları kâğıdın üzerine koyup, altına tuttuğum mıknatısla kuma çeşitli şekiller verdiğim ve demirli kum partiküllerini küçük cam bir şişede topladığım günleri hatırlıyorum. Nereden bilecektik bu cevherin Manyetik Kum olduğunu?

Binlerce yıldır demir yataklarından yağmur ve yeraltı sularıyla ırmakları kullanarak denize ulaşan bu demir karışımlı mikro mineraller dalga ve akıntıların etkisiyle sahilde kilometrelerce uzanan kumsalımızın oluşumuna vesile olmuşlardır.

Emekli Jeofizik Mühendisi Orhan YİĞİT, 2017 yılında Ünye’ye yerleştikten sonra, bir plaj gezisi esnasında vücudu elektrik yüklü kızının üzerinin tümüyle siyah kumla kaplanması ve kumları üzerinden bir türlü temizleyememesi olayı ülkemiz için önemli bilimsel bir keşfe imza atmasını sağladı. Yiğit, 1900’lü yıllardan beri yöre halkının stres atmak ve birçok rahatsızlığa çare aramak için kendini içine gömdüğü siyah kumun, manyetik yönünü ve yüksek faydalı mineral bileşimini böylece keşfetmiş oldu.12

Uzun yıllardır dünyada, Japonya, Rusya-Ukrayna, Endonezya, Karadeniz’e sahili olan ülkeler gibi coğrafyalarda, sağlık turizminde ve ticaret alanında kullanılan manyetik siyah kum, ülkemiz topraklarında, en çok da zamanın İpek Yolu liman ticaret merkezi Ünye’de, yüzyıllar önce yabancı tüccarların, 1900’lü yıllardan itibaren de Ünye halkının şifâ kaynağı oldu.Denizden-kumdan gelen sağlık her ne kadar uzunca bir zamandır Türk halkı tarafından bilinse de kumun sadece romatizma gibi rahatsızlıklara iyi geldiği inancı; bilhassa da manyetik siyah kumun gerçek içeriğinin anlaşılmaması nedeniyle ‘alelâde bir deniz kumu zannedilmesi’ düşüncesi, Orhan YİĞİT’in2017 yılındakikeşfi ile son buldu.12

Manyetik siyah kum diye adlandırılan Ünye kumu, yapısı itibari ile incelendiğinde manyetit, hematit, ilmenit, kobalt gibi 20’ye yakın mineral bileşiminden oluşan, inorganik bir madde. Yiğit’in araştırmalarına göre bunların içerisinde bulunan manyetit, hematit ve kobalt elementleri, mıknatıs tarafından çekilen, oksitlenmiş demir bileşenleri ki bunlar, insan vücuduna son derece faydalı…12

Dünyada manyetik siyah kumdan önemli ticarî gelir elde eden Japonya, Ukrayna gibi ülkeler, en fazla bir buçuk kilometrelik koya sahip iken Ünye sahilleri boyunca bu doğal cevher, 30 kilometreyi buluyor. 80 mikron inceliğe sahip Ünye manyetik siyah kumu, kalın ve ağır materyaller içeren dünyadaki diğer örneklerinden kalite açısından fersah fersah öne çıkıyor.Ağır materyaller içermemesi sayesinde daha sağlıklı olan ve inceliği sebebiyle insan vücudunun gözeneklerine daha fazla nüfuz eden, dolayısıyla da faydası artan Ünye manyetik siyah kumu, farklı materyallerin içine konarak ya da kumtaşı şekline getirildikten sonra takılarda kullanılıp, vücuttan üç santimetre uzağa kadar dahi olumlu etkisini gösteriyor.Siyah kumun, timüs bezlerini aktive etmesiyle vücuttaki negatif enerjiyi aldığı, vücut enerjisini dengelediği, stresi önlediği, kalp sağlığından olumsuz düşüncelere kadar birçok soruna çözüm olduğu vurgulanıyor.12

Sahil kumlarındaki demirden sınaî olarak faydalanma imkânı var ise de bu uygulamanın sahillerdeki kumsalı yok etmesi ve eko-sistem dengesini bozması nedeniyle proje olarak Ünye’de yaşam şansı bulamamıştır. Yöresel takı, süs, biblo vb. el sanatları için ideal bir hammadde olması yanında sağlık sektörü ve yan sanayii başta olmak üzere diğer sektörlerin de bu hammaddeye talepte bulunması artık kaçınılmazdır. Bu durumda deniz turizmine ve Mavi Bayraklı plâjlarımızadarbe vurması ihtimali nedeniyle plâjların aktif olduğu mahallerden bu altın değerindeki Manyetik Kum’un çıkarılıp kaçak taşınması yasaklanmalı ve engellenmelidir! Plâj olarak değerlendirilme şansı bulunmayan uzak mahallerden alınması da belli bir disipline tâbi tutulup yok edilmesinin önüne geçilmeli, halkı bilinçlendirmek adına evlere broşür dağıtılmalı, şikâyet hattı belirlenmelidir!

İlgililer çöp ve Çamlık olaylarında olduğu gibi başlarını kuma sokup muhtemel talana bigâne kalmamalıdırlar. Dertlerimiz kum tanesi gibi küçük olsun diye beklerken ‘sel gider kumu kalır; kum gider derdi bize kalır!..özdeyişini aklımızdan çıkarmayalım…

KAYNAKÇA :

1MAIN Author: CRAM, George F.,TurkishEmpire in Europe andAsia, Chicago: 1898; fromThe Universal Atlas, Geographical, AstronomicalandHistorical, Original Source: Courtesy of Adams Antiques, Northport, Alabama, Scale: 1:9,187,000.

2MİSTEPE, M. Ufuk – Homeros’un Alybē’si Ünye I-II-III, Ünye Haber Gazetesi, 28.02/07.03/18.03.2014, Sayı: 1824/1830/1839, Yıl: 11.

3MİSTEPE, M. Ufuk – Antik Çağ’da Ünye, Ünye Haber Gazetesi, 05.08.2011, Sayı: 1041, Yıl: 8.

4STRABON – Coğrafya (Geographika), Kitap XII, Bölüm I – II – III, İngilizce’den Çeviren: Adnan PEKMAN, İst. Edb. Fak. Basımevi, 1969, İ.Ü. Edb. Fak. Yay. No. : 1437.

5Perşembe İlçe Millî Eğitim Müdürlüğühttp://www.persembe-meb.gov.tr/default.asp?git=5&link=1

6http://www.angelfire.com/co2/hakan19/unye.htm

7John FREELY – TheRedhouse Guide toThe Black SeaCoast of Turkey – Türkiye Uygarlıklar Rehberi – 2 / Marmara Etrafında – Karadeniz Kıyısı (YKY – 1748, 2. Cilt, 10. Bölüm, 3. Baskı, 179 sh. 2004/İst.).

8Çarşamba – Ünye Sahil Kumlarından Demir Kazanma Olanakları – Serap AKIN, Oktay YALGIN, Mehmet KAYADELEN – Türkiye Madencilik Bilimsel ve Teknik 4. Kongresi, 19 – 22 Şubat 1975/Ankara, MMO Yy.,Sh. 463 – 505.

9Idrisi, ed. Jaubert, 393; ed. Nedkov, 96 – 97, andnote 298 on p. 146 Cf. Makarios (1658), II, 435.

10ApolloniusRhodius. Argonautica, Book II, lines 1001 – 8; andTheophilus, ed. Dodwell, pp. XIII and 162, s.v. “Calibs”

11Ordu Yerel Haberlerihttp://www.ordulum.com/haber.php?f_id=563&f_k=Ordu&b=0

12ÜNTİD – Ünye Manyetik Siyah Kum, http://www.unyemanyetiksiyahkum.com/manyetik-siyah-kumun-faydalari

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Karadeniz İskitleri ve Ünye – II

14 Haziran 2019 okunma
İskitlerde küpeler de yaygın olarak kullanılırdı. Erkekler sadece bir tane takardı. Kadınların ise birkaç çift küpeyle birlikte gömüldüğü kanıtlanmıştır.Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Antik Baş Takıları Seksiyonu’nda(Kat. No.: 39) sergilenen... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – II

12 Haziran 2019 okunma
Merkeziyetçi idare anlayışı, ülke genelinde eski Eyâlet Sistemi’nden Vilâyet Sistemi’ne geçişin de başlangıcını oluşturdu. 1836’dan sonra daha da hızlanan bu dönüşüm Tanzimat Dönemi’nde “eyâletten vilâyete” bir sistem değişikliği... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – II

31 Mayıs 2019 okunma
Rahmetli Hüseyin MİSTEPE’nin anlattığına göre : “Çömlekçi Ustası Bekir Bey Rumlardan kalma ev eskisi tek katlı bir yapıyı tezgâh, terekler ve fırınla donatarak çömlek atölyesine çevirir ve Burunucu’nda Üç Çeşme ile İlyasoğlu Ahmet Fırını... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – V

24 Mayıs 2019 okunma
Bundan dört-beş yüz sene önce Osmanlı ülkesinin her köşesinde mevcut sipahi veya mülk ve vakıf sahibi ile toprağa bağlanmış olan köylüyü, ülkenin bir ucundan diğer ucuna uzanan yollar boyunca derbent bekleyen, yol ve köprü tamir eden ve kervansaraylara... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – I

17 Mayıs 2019 okunma
Belki hatırlarsınız;2012 yılında Ünye Haber Gazetesi’nde yayımlanan köşe yazımda “Burunucu Sahilindeki Mekânlar”ımerhum Yüksel ŞEN Abi’min katkılarıyla işlemiş1 ve Hâtırat Yazarı Sayın Fikri TERZİOĞLU’nun kaleme aldığı... Devamını Oku

TAŞHANE (TAŞKANA) BURNU

10 Mayıs 2019 okunma
Taşkana Burnu’nun koruması altında ve doğusunda,amfitiyatral formda yerleşimi olan ve tarihi PaleolitikDönem’e kadar uzananÜnye Koyuile şehir merkezi, hem Trabzon Rum Devleti’nin hem de Trabzon Eyâleti’nin batıdaki sınır kenti sayılmaktaydı. Çevresi... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – ı

3 Mayıs 2019 okunma
Ünye’de kaymakamlık yapan devlet adamlarını “ÜNYE KAYMAKAMLARI” yazı dizimizde yayımlamaya devam ederken Ünye doğumlu kaymakamlar ile mülkiyelileri de ayrı bir yazı dizisinde gündeme getirmenin daha doğru olacağını düşünerek bu makale dizisini... Devamını Oku

Sefaret İmamı Ünyeli Mustafa Hâfız Şükrü Efendi

26 Nisan 2019 okunma
Büyükelçilik kançılaryasının bir parçası olan Sefaret İmamlarını aynı işlevi görmeseler de bugünkü Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde yurt dışında görev yapan din görevlilerinin öncüsü olarak kabul etmek gerekir. Osmanlı Devleti’nde gerek... Devamını Oku

ORDU İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLÂNI’NDA ÜNYE (2013 – 2023) – I

19 Nisan 2019 okunma
Son yıllarda ülkemizde «deniz – kum – güneş» destinasyonları ağırlıklı geleneksel turizm anlayışının değişim göstermeye başladığı ve yerini doğaya dayalı turizme bıraktığı malûmumuzdur. Makalemizin kısıtlı muhtevasında, sahip olduğumuz... Devamını Oku

Karadeniz İskitleri ve Ünye – I

12 Nisan 2019 okunma
Yaklaşık olarak M.Ö. 800 yıllarında bugünkü Moğolistan ve Türkistan’da meydana gelen ve uzun süren bir kuraklık, Orta Asya’nın ve Güney Rusya’nın bozkır bölgelerinde kayda değer bir nüfus baskısına sebep olmuştu. İskitler, böylece doğudan batıya... Devamını Oku