son haberler

Osmanlıca Belgelerde Ünye – I

Yayınlanma Tarihi: 6 Temmuz 2018 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Bloğunda yayınlanmış 1200’ün üzerinde çevriyazı çalışması ve 17 basılı yayını ile araştırmacıların dikkatini çekmeyi başaranAraştırmacı, Yazar, NahhatSayın Murat Dursun TOSUN’un ele aldığı bazı belgeler Ünye ve Ordu hinterlandını da ilgilendirmekte. Bir kısmını daha önce Ünye Haber Gazetesi’nde makaleler halinde yayımlamıştım. Tespit ettiğim diğer belgeleri de özet halinde bu yazı dizisinde sizlerle paylaşıyorum.

Sayın TOSUN, bu arada her çalışmasında yaptığı gibi belgelerin okunmasındaki katkılarından dolayı Osmanlıca Tarih Edebiyat Grubu üyelerinide isim isim zikrederekbloklarında onlara teşekkür etmeyi ihmal etmemiş.

İlk belge 1903’te Giresun Kaymakamı’nın azledilmesi ve yerine Ünye Kaymakamı Halil İbrahim Paşa’nın tâyin edilmesi ile alâkalı.Giresun Kaymakamı Ziya Bey içki âlemlerine aşırı meylettiği için işini aksatmaya başlamıştır. Bunun üzerine muhtelif defalar uyarılarak kendisine çeki düzen vermesi istenilmiştir. Ancak nasihatler de fayda vermeyince Giresun’un konumu gereği arz ettiği durum da dikkate alınarak başka çözümler aranmıştır. Önce Ziya Bey’in başka bir yere tâyin edilmesi düşünülmüş ise de bu haliyle orada da aynı huyunu devam ettireceğinden kendisinden verim alınamayacağı değerlendirilerek azledilmesine karar verilmiştir.1

Ziya Bey’in azledilmesinden sonra da onun yerine Ünye Kaymakamı Halil İbrahim Paşa, ondan boşalan Ünye Kaymakamlığı’na da Bayındır eski kaymakamı Arif Beytâyin edilmiştir. Orijinal belgenin transkribe edilen hali şöyledir:

Hû, Giresun kazası kaim-makamı Ziya Bey’in işrete inhimakı(düşkünlüğü) hasebiyle ifa-yı vazife hususunda betaet(tembellik) göstermekte ve kendisine edilen nesayihin(nasihatin)te’sirigörülememekde olduğundan ve şu hâl umûr u mu’âmelat-ı kazanın hüsn-i cereyanına mâni olmakda bulunduğundan ve kaza-i mezkûr ise sahilde bulunan kazaların en mühimi ve bir çok mahallerin iskelesi olmak mülasebesiylehüsn-i idareye (iyi idare edilmeye) muhtaç olduğundan vakıa kaim-makam-ı muma-ileyhin işrete inhimakından(oyun ve eğlenceye düşkünlüğünden) dolayı ifa-yı vazifece tekasülünden(işinde gevşekliğinden) başka zahir halde kanunen mucib-i azl bir hareketi görülmediğinden ve işret-i seyyi’esiyle(içki içme kötülüğüyle) tahvil-i me’muriyet ettirilmesi (görev yerinin değiştirilmesi) kendisince mucib-i intibah olunarak (hakikati anlayıp yanlıştan dönmesi)tehzib-i ahlâk (ahlâkını güzelleştirmesi) ile me’muriyet-i ahiresindehüsn-i ifa-yı vazifeye çalışması me’mul olduğundan bahisle muma-ileyhin diğer mahalle tahvil-i me’muriyeti Trabzon vilâyetinden resen ve cevaben tevarüdidüb havale buyurulan 17 Haziran Sene (1)319 (29 Haziran 1903) ve 16 Temmuz Sene minh(aynı)(29 Temmuz 1903) tarih ve doksanbeş numerolu mazbata ve şifre telgrafname halinde iş’ar olunmuştur.

Muma-ileyhZiya Bey’in beyan olunan haliyle Giresun gibi ehemmiyet-i mevkiyesiderkâr olan bir kazada devam-ı me’muriyeti ve tehzib-i ahlâk etmedikçe (ahlâkını düzeltmedikçe) de diğer bir kazaya tahvil-i me’muriyeti muvafık-ı maslahat olamayacağına binaen azliyle ikinci sınıfdan olan mezkûr kaim-makamlığa Ünye kaim-makamı Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâneden mezun ve sınıf-ı mezburdanintihabnâmeyi haiz olan Halil İbrahim Paşa’nın nakli ve üçüncü sınıfdanÜnye kaim-makamlığına da Bayındır (İzmir taraflarında bir kaza) kaim-makam-ı sabıkı müntehabinden(taşra idare meclis üyelerinden) Arif Bey’in tâyininezd-i sami-i cenâb-ı nezâret-penâhilerinde rehin-i tasvib buyurulduğu takdirde ifa-yı muktezası zımnında mezkûr mazbata ve telgrafname halinin musaddak suretleri leffen takdim kılındı. Ol-babdaemr ü ferman hazret-i men-lehü’l-emrindir.Fi 15 Cemaziye’l-evvel Sene (1)321 ve fi 26 Temmuz Sene (1)319 (8 Ağustos 1903)

Mazbata ve telgrafname suretleri, Dâhiliye Mektûbi Kalemi Huzur-ı Âlî-i Sadâret-penâhiye fi 22 Cemaziye’l-evvel Sene (1)321 ve fi 3 Ağustos Sene (1)319 (16 Ağustos 1903) tarihlerinde leffen(yazı ekinde)takdim ve tesyir kılınmıştı(gönderilmişti).1

Dâhiliye MektûbiKalemi’nden Trabzon Vilâyet-i Âlîyyesi’ne gönderilen ve Evrak-ı Muhasebe’ye havale olunan fi 18 (Ş) Şaban Sene (1)321 ve fi 27 Teşrin-i-evvel Sene (1)319 (9 Kasım 1903) tarihli belgede ise şunlar yazılıdır:

Giresun kazası kaim-makamlığına Halil İbrahim Paşa’nın ve Ünye kaim-makamlığına Arif Bey’in tâyini buyuruldukları evvelce bildirilmişdi. Hizmete mübaşeretleri tarihinden i’tibaren muma-ileyhimadan Halil İbrahim Paşa’ya binbeşyüzyetmişbeş (1575) ve Arif Bey’e binyüzyirmibeş (1125) kuruş maaş tahsis kılındığından oracada muktezasının ve Halil Paşa’nın maaş-ı sabıkına nisbetleterfisi olan dörtyüzelli kuruşla her ikisinin tevkifat-ı mezkûre-i saireleri hakkındaki hükmnizamen icra ve vazifeye mübaşeretleriyle seleflerinin infikakı(görevden ayrılması) tarihlerinin inbası ve Arif Bey’in yüzde altıdan maada harcirahı olan dört yüz yetmiş beş buçuk kuruşun yüzde beşi Bâb-ı ÂlîTeshilâtSanduku’na gönderilmek üzere mahallî muvazenesine dahil bulunan harcirah tertibinden tesviye ve i’tasıylacedvel-i masarifataidhali(masraf cetveline dahil edilmesi) lüzumunun ve Halil İbrahim Paşa’ya ser vilâyet dahilinde becayiş-i me’muriyeti icra buyurulmasından dolayı harcirah itası lâzım gelmeyeceğinin muhasebe ifadesiyle beyanına ibtidar kılındı. Ol-babda.1

1810 tarihli bir hatt-ı hümayûn belgesinde “Hazinedârzâde Süleyman Ağa’nın Maiyyetine Talep Ettiği Âyânların Adları” yer almakta. Oldukça eski sayılacak bu hatt-ı hümayûn belgesinden bölgemizle ilgili detayları öğreniyoruz. Hazinedârzâde Süleyman Ağa Canik Muhassılı iken Şebinkarahisar da kendisine bağlı idi. Belgede adı geçen Çeçenzâde Hacı Hasan Paşa da onun kapıkethüdası görevinde bulunmaktaydı. Her iki ağa da yani Hazinedârzâde Süleyman Ağa ve Çeçenzâde Hacı Hasan Ağa ilerleyen zamanlarda paşa unvanı alarak sırasıyla Trabzon valisi olmuşlardır.2

Konu: Hazinedârzâde Süleyman Ağa’nın diğer mektubta talep ettiği memuriyetlerin biri verildiği taktirdemaiyyetinetâyini iktiza eden âyânların isimlerini hâvi pusula. Hû, Hasbe’l-vakit me’muriyet-i çakeranem iktizasında teshil-i emr ü maslahat ve asker içün maiyet-i çakeranemeta’yinineevamir-i aliyyeısdar olunacak (gönderilecek)ağavat(ağalar) defteridir.Fi 4 gurre (N) Ramazan Sene (1)225

-Karahisar’daSuşara’yanıKapucubaşıÇeçenzâde el-Hac Hasan Ağa emr-i âlî-1. -Amasya’dan Özlü Yusuf Ağa’ya ferman-ı âlî-1. -Ve yine Amasya’dan ismi açık ferman-ı âlî-1. –Ordu havalisinde Perşenbea’yanı Ömer Ağa ve Salih Ağa ve Ordu kazalarında mecmu’ ağavat büyük küçük onaltı ağa isim yerleri açık ferman-ı âlî-1.

-Ünye a’yanı Cano oğlu Ömer Ağa’ya ferman-ı âlî-1.-İskefsera’yanı Milas Voyvodası Numan Ağa ferman-ı âlî-1. -Köprü a’yanıÇıblak Hacı Ali Ağa oğlu Ahmed Ağa’ya ferman-ı âlî-1. -Boyabad’daGökeller Ağası Ahmed Ağa ferman-ı âlî-1.-Karahisar’da Od a’yanı Hasan Beğ ve Yakacak a’yanıMehmedSa’idBeğ ve Naiblüa’yanı Abdülbaki Beğ ferman-ı âlî-1. -Kaza-i Erbaa a’yanı Mustafa Ağa-1.

Saadetlü karındaşım Hacı Hafız Efendiyi ne mahalle me’muriyetimizeğerciemr u ferman buyrulursa bâlâda(yukarıda) mastur (yazılmış)ağvata(ağalara) teshil-i maslahat ve askerin ve ağvatın(ağaların) ihraçlarına ve her dürlü nefiy? Yine umurumuz içün bizim gittiğimiz mahalle gitmeleri içün her birlerine birer evamir-i âliyyeısdatına dikkat edesiz bu defa me’muriyetimiz mahfi (gizli)olmağla bu defter sende mestur (gizli, saklı) dursun iş zahire (ortaya) çıkınca fermanlar dahi ol-vakit yapdırıla… Fi gurre (N) Ramazan Sene (1)225 (30 Eylül 1810)Hazinedârzâde Es-Seyyid Süleyman2 Devam edecek

KAYNAKÇA :

1TOSUN, Murat Dursun – 1903’te Giresun Kaymakamının Azledilmesi, 09 Nisan 2016, Arşiv Fon Kodu:DH.MKT. Dosya No.: 753, Gömlek No.: 29, 22 (Ca) Cemaziye’l-evvel 1321 (16 Ağustos 1903),https://muratdursuntosun.wordpress.com/2016/04/09/1903de-giresun-kaymakaminin-azledilmesi/

2TOSUN, Murat Dursun – 1810 Tarihli Bir Belgede Hazinedarzâde Süleyman Ağa’nın Maiyyetine Talep Ettiği A’yanların Adları, 03 Kasım 2015, Arşiv Fon Kodu: HAT, Dosya No.: 983, Gömlek No.: 41650 D, Tarihi: 01 (Z) Zilhicce 1225 (28 Aralık 1810)https://muratdursuntosun.wordpress.com/2015/11/03/1810-tarihli-bir-belgede-hazinedarzade-suleyman-aganin-maiyyetine-talep-ettigi-ayanlarin-adlari/

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Ünye’de İz Bırakan Eşkıya ve Çete Reisleri – IV

16 Kasım 2018 okunma
Âyânların devlet otoritesine gölge düşüren bir zümre olmasından dolayı her ne kadar devlet, onların mahallî otoritelerinden idarî, malî ve askerî hususlarda faydalansa da öldüklerinde âyânlıklarını suç sayarak, muhallefatlarına el koymak suretiyle... Devamını Oku

Osmanlıca Belgelerde Ünye – II

9 Kasım 2018 okunma
Divanî üslûpla yazılmış okunması zor bir diğer belge de Ünye asıllıHazinedârzâde Süleyman Paşa’ya ait. Konusu: Ölen Canikli Ali Paşa’nın üvey vâlidesi ve Hazinedârzâde Süleyman Ağa’nın zevcesi Hanım’a Karaköy çiftliğinden miri matlubunun... Devamını Oku

ÜNYE İSKELESİ’NİN SAMSUN EKONOMİSİNE ETKİLERİ – II

2 Kasım 2018 okunma
Müfettiş Ali Rıza Efendi’nin ve Canik Meclisi’nin son mazbatasında Samsun’un pek çok Anadolu şehrinin ve Irak’ın ana geçiş noktası olduğu, limanının olmamasının yanında bir de sağlam iskelesinin bulunmamasının ticarete darbe vurmak anlamına geldiği... Devamını Oku

Ünye İskelesi’nin Samsun Ekonomisine Etkileri – I

26 Ekim 2018 okunma
Üç tarafı denizlerle çevrili olan Anadolu’da H. 1002 / M. 1594-1595 tarihli Menzil ve İskele Defteri’ne göre üç kara yolu güzergâhı ve iki de deniz rotası bulunmakta olup bu rotalardan ilki –Anadolu sol kol rotası– Üsküdar’dan başlamakta ve... Devamını Oku

Eski Ünye İskelesi

19 Ekim 2018 okunma
‘Alybě’ ve ‘Khalyb’ adlarının kökleri eski Anadolu dili Luvice’deki iki sözcükten gelmiş olabilir mi? Bunlar ‘tuz’ ve ‘deniz’ anlamlarına gelen ‘ali’ ile ‘iskele’ ve ‘kıyı’ anlamlarına gelen ‘kala’ sözcükleri. Bu sözcüklerin her... Devamını Oku

Karadeniz’e Damgasını Vuran Nücûmîler

12 Ekim 2018 okunma
Günümüzde “astroloji” olarak nitelendirdiğimiz ‘yıldızların hareketinden geleceği öğrenme işi’ne eskiler “ilm-i nücum” derlerdi. Nücûmî; Arapça nucūm “yıldızlar, yıldız ilmi, astroloji” sözcüğünden alıntıdır ve... Devamını Oku

Araştırmacılar Neden Kaynağın Orijinini Ararlar?

5 Ekim 2018 okunma
Charles TEXIER’nin “Küçük Asya” (AsieMineure – AsiaMinor) adlı eserinde yer alan bazı mesafe ve terimlerdeki şüphe doğuran hususlar vaktiyle dikkatimi çektiğinden eserin orijinaline ulaşma arzum nedeniyle konuyu araştırmış ve orijinali ile günümüz... Devamını Oku

Her Taşın Altındaki Evanjelist ve Siyonist Şeytan! – II

28 Eylül 2018 okunma
Merzifon Anadolu Koleji’nden mezun olan öğrencilerin yıllara göre isimleri, edindikleri meslekler ve ikamet yerleri yöremiz hinterlandı için şöyledir ((PABCFM, Reel 629, No.:759, 768-777): 1890 yılı, İfandidesAndreas (Vaiz / Beyalan), 1893 yılı, ArslanyanOhannes... Devamını Oku

Kefeli Han ve Düşündürdükleri

21 Eylül 2018 okunma
Yöremizdeki şehir içi hanlarının tek örneği olanKEFELİ HAN bir şekilde gündeme geldiğinde Çerkeskökenli anneannem Rahime Şadiye KÜLÜNK’ünKEFELİ Sülâlesi’nden geliyor olmasımünasebetiyle bana hep anneannemi hatırlatır. Sadece kâgir beden duvarları... Devamını Oku

Davulcu ve Zurnacılardan Vergi Tarhi – I

14 Eylül 2018 okunma
Bazen bir makale hazırlarsınız ve yayımlanma aşamasına geldiğinde bir başkasının da aynı konuda benzer bir makale yayımladığını görürsünüz. Emeğinizin boşa gittiğini düşünür ve üzülürsünüz belki. Ama ben öyle yapmayacağım; Sayın Naim... Devamını Oku