son haberler

SERGÜZEŞT-NÂME-İ ÜNYE

Yayınlanma Tarihi: 9 Ağustos 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Ser-Güzeşt-Nâme-i Fakîr be-Azimet-i Tokat: Divan Şâiri (Bursalı) İsmâil BELÎĞ’in (d. 1079 / 1668 – ö. 22 Ramazan 1142 / 10 Nisan 1729) gençlik yıllarında kaleme aldığı bu eserinde Tokat Mahkemesi Nâibliği görevine tâyin edilmesi üzerine, Bursa’dan yola çıkarak İstanbul üzerinden Ünye’ye, oradan da Tokat’a yapmış olduğu çok zahmetli deniz ve kara yolculuklarını, vazifeye tâyin ve Tokat’ta iken çektiği memuriyet çilesini ve azledilişini, kifayetsiz maaş işini, çevresinde geçim sıkıntısı içinde bulunanları, câzip mevki edinme arzusunu, dünya nimetlerinin geçiciliğini, helâl kazançla geçinmenin esas yol olduğunu realist bir şekilde anlattığı 149 beyitlik mesnevisidir. H. 1114 / M. 1702 yılında kaleme alınan eserin bilinen tek nüshası (Millet Ktp., Ali Emîrî, nr. 665) önce S. Nüzhet ERGUN tarafından kısmen (1945), daha sonra da Prof. Dr. Abdulkerim ABDULKADİROĞLU tarafından bütünüyle 1985’te neşredilmiştir.1-2

Sergüzeşt-nâme; kişilerin, başlarından geçen olayları ve bu olaylarla ilgili duygu ve düşüncelerini doğrudan ya da kurmaca unsurlarla zenginleştirerek kendi ağızlarından anlattıkları eserlerin ortak adıdır.4

Bursalı İsmâil BELÎĞ, kendi adıyla da anılan şâirler tezkiresi ve vefeyâtnâme türündeki eseriyle tanınan şâir ve tezkire yazarıdır.2 Yazdığı, yüz kırk dokuz beyitlik ‘Ser-Güzeşt-Nâme-i Fakir Be Azîmet-i Tokat’ adlı eserde taşradaki memurların sefil halleri bütün çıplaklığıyla tasvir edilir. Sergüzeştnâme’de nakledilen bilgilere göre şâir, Bursa’da kendi halinde yaşarken kendisine Tokat’ta bir memuriyet görevine atandığına dair bir mektup gelir. Şâir memuriyet görevini iyi bir gelecek umuduyla yolculuk meşakkatini de göze alarak kabul eder. Uzun, maceralı ve sıkıntılı bir yolculuktan sonra geldiği Tokat’ta şehrin ileri gelenleri tarafından hürmetle karşılanır. Burada kadı vekilliği (naiblik) görevine atanır. Şâirin atandığı mahkemenin çalışanlarının halleri içler acısıdır. Memurlar ekmek parçasına muhtaç köpekler gibidirler. Hattâ bunlar köpek hastalığına yakalanmıştır. Şâirin geliri de sayıları on, on iki kadar olan kâtiplerin bu dar gelirlerinden çok farklı değildir.3

Şâir buradaki kazancının yalnızca bakır dükkânındaki ateşin kıvılcımları kadar olacağını düşünür: Eylesen on on iki denlü var / Kâtib-i mahkeme-i şehri şumâr / Her biri seg-i nân-pâre taleb / Mübtelâ-yı maraz-ı cû’ul-kelb / Şerer-i âteş-i dükkân-ı nuhâs / İntifâ’um ne kadar eyle kıyâs4

XVIII. asır şâir ve nâsirlerinden İsmâil BELÎĞ, hikâyesinin sonunda naiplik görevinden bazı kötü kişilerin etkisiyle azledildiğini anlatır. Tokat’a zorla götürülür. Şehre vardığında kendisini buraya ilk geldiğinde hürmetle karşılayanlardan her türlü hakareti işitir. Bütün mal varlığı elinden alınarak fakir ve çaresiz bırakılır. Eserden 17. asır Osmanlısında memurların görevlerinden azledilmelerinin ne denli kolay olduğu, keyfiliğin hiç de az olmadığı anlaşılmaktadır. Şâir eserinin sonunda icra ettiği kadılık mesleğinin‚ iki dünya belâsı olduğunu, bu borcun mahşer gününde ödenmeyeceğini söyler.4

Sergüzeşt-nâme, hem güzergâh olarak Ünye sahilleri ve denizinin karakterini de yansıttığı hem de Kadılar Şehri Ünye’deki kadı ve nâiblerin Osmanlı coğrafyasında çektikleri sıkıntıları ortaya koyması bakımından kayda değerdir.

149 beyitlik Sergüzeşt-nâme’nin Üçüncü Bölüm’ü 18 beyittir. Belîğ bu bölümde, ferdâsı günü uygun bir rüzgâr ile “zincirini kırmış bir arslan” veya “yaydan fırlamış ok” gibi deryanın geçildiğini, Ünye’ye yaklaşmak için gemicinin tedbir almasına rağmen fırtına yüzünden Ünye’yi geçip Vona (Perşembe) Limanı’na çıktıklarını, buradan bir kayığa binerek tam üç gün sahili dolaştıktan sonra bir seher vakti Ünye’ye girişlerini, bir buçuk ay süren yolculuk telâşının ardından bir seher vakti Tokat şehrinin görüldüğünü; elemli yolculuk mükâfatının içi gamla dolu bir gümüş keseye benzediğini söylemektedir (Beyit no. 90 – 107).2

İçerisinde ÜNYE bahsinin de yer aldığı, 90 – 107. beyitler arasını ihtiva eden RÛZ-I FERDÂ SÜVÂR-KEŞTÎ-İ …… adlı üçüncü bölümünü aynen sizlerle paylaşıyorum.2 Belîğ, Mudanya üzerinden başlayan son derece tehlikeli deniz yolculuğunu dile getirdikten sonra (Beyit no. 28 – 94), geminin Ünye İskelesi‘ne çıkmağa karar verişini, fakat tekrar dalgaların galip gelmesiyle Vona (Perşembe) Limanı’na çıkan yolcuların – Belîğ de dahil – bir kayıkla sahili dolaşarak üç günde Ünye‘ye gelişlerini; Bursa’dan Tokat’a bir buçuk ay süren yolculuklarının maceralı son kısımlarını şöylece dile getirmektedir: (Beyit no. 90 – 107)5

  1. Hakka tefviz-i umûr itdi zuhur / Yine keştiye oturdu cumhur / 91. Her kişi dâ’ıyesin cezm itdi / Reh-i maksudumuz ‘azm itdi / 92. Verdi bir bâd-ı müsâ’id Mevlâ / Rüzgârıyle geçildi deryâ / 93. Sanki zencîrini kırmış bir şîr / Kavsden belki boşanmış bir tîr / 94. İki üç günde göründü sâhil / Her kişi matlaba oldu nâ’il / 95. Bu fakîr ile meğer keştîbân / Ünye’ye çıkmağa itdi peymân / 96. Bana ol semt idi zîrâ ki necât / Niyetim çünki benim ‘azm-i Tokat / 97. Geldi erişdi yine gör ki kazâ / Mevc-hîz oldu ziyâde deryâ / 98. Ünye’yi itdi gemi gice ‘ubûr / Vona Limanı’na çıkdık bâ-zûr / 99. Ünye’ye çıkmaduğın keştîbân / ‘Arbede eyler idi hem-râhân / 100. Ondan almazdı misâl-i gerdûn / Vona’ya oldu sefine bîrûn / 101. Bindi bir zevraka birkaç hem-râh / ‘Azm-i râh eyledi h’âh u h’âh / 102. Tolaşıp, sâhili üç gün kâmil / Ünye’ye it(d)i seherden dâhil / 103. Beş konak dahi gidildi birden / Hele kurtuldun o derd-i serden / 104. Bir buçuk ayda bu veçhile tamâm / Buldu hengâm-ı sefer çün encâm / 105. Bir düşenbe gün idi rûz-ı necât / Rû-nümâ oldu seher şehr-i Tokat / 106. Meger ol sâ’atimiş vakt-i zuhâl / Eksik olmadı sere ye’s ü cedel / 107. Çekdiğim yolda mükâfat-ı elem / Geldi bir kîse bana fıdda-i gam.6

Sergüzeşt-nâme’nin muhtevasını ana hatlarıyla hülâsa ederek makalemizi nihayete erdirelim. Münâcât Kısmı (I): Şâir 9 beyitten ibaret münâcâtında acı hâtıraları içine alan kısa süreli mahkeme nâibliğini, geçici dünya nimetlerini, dünyaya bel bağlanmamasını, Allah’ın insana zorlukları imtihan için verdiğini ayrıca kolaylıkları da yaratmış olduğunu söylemektedir (Beyit no. 1 – 9).

Na’t Kısmı (II): Na’t 8 beyitten ibarettir. Hz. Muhammed’e salât ü selâmdan sonra O’nun, Arasat Meydanı’nın hâkimi olup yolunda gidenlerin şefâatine nâil olacaklarını, Mahşer Günü’nde ümmetinin ancak bu şefâatle kurtulabileceklerini anlatmaktadır (Beyit no. 10 – 17).

Söze Başlama Kısmı (III): Bu kısım 3 bölümdür. Birinci Bölüm 32 beyit, İkinci Bölüm 41 beyit, Ünye’nin de bahsedildiği Üçüncü Bölüm 18 beyittir (Beyit no. 90 – 107).

Vazifeye Başlaması ve Azli Kısmı (IV): Bu kısım 35 beyittir. Şâir, burada yeisle ümid arasında yaşamaktan ortaya çıkan berbat durumunu, vazifeye tâyinden dolayı kayda değer bir menfaatı olmadıysa da Allah’ın hıfzı ile daha da beterinden korunduğu için O’na hamd edişini hikâye etmektedir (Beyit no. 108 – 142).

Son Söz Kısmı (V): Bu kısım 7 beyittir. Belîğ, Sergüzeşt-nâme’sinin hâtimesinde kadı olan kişinin çilesine işaretle nefsine hitabederek teselli bulmağa çalışır (Beyit no. 143 – 149).6

 

KAYNAKÇA :

1 EKİNCİ, Arş. Gör. Ramazan – Belîğ, İsmâil (Bursalı) Divan Şâiri, 01.06.2014. http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay&detay=2851

2 ABDULKADİROĞLU, Yrd. Doç. Dr. Abdulkerim – Ser-Güzeşt-Nâme-i Fakîr be-Azîmet-i Tokat, Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu’nun Hatırasına Armağan’dan Ayrı Basım, Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl: XXIII / 1-2, Ankara Ünv. Basımevi, 1985, s. 75-91. http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c05/c050321.pdf

3 ÖZTÜRK, Dr. Murat – Divan Edebiyatı Aynasında Memurlar, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED) 43, Erzurum, 2010, sh. 211 – 230. http://dergipark.gov.tr/download/article-file/33524

4 GÖKALP, Haluk – Eski Türk Edebiyatında Manzum Sergüzeştnameler, Kitabevi Yay., İstanbul, 2009, 403 sh.

5 ABDULKADİROĞLU, Yrd. Doç. Dr. Abdulkerim – Kültürümüzden Esintiler, Akademi Kitabevi, 1997, 679 sayfa. // Türk Tarihinde ve Türk Kültüründe Tokat Sempozyumu, 2-6 Temmuz 1986, Süleyman Hayri Bolay, Tokat Valiliği Şeyhülislâm İbn Kemâl Araştırma Merkezi, 1987, 687 sayfa.

6 ABDULKADİROĞLU, Yrd. Doç. Dr. Abdulkerim – Ser-Güzeşt-Nâme-i Fakîr be-Azimet-i Tokat, Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu’nun Hatırasına Armağan’dan Ayrı Basım, Türk Kültürü Araştırmaları, Ankara Ünv. Basımevi, 1985, s. 75-91.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde Ünye

24 Ocak 2020 okunma
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu olan UNESCO’nun (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) 1972 yılında kabul ettiği Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunmasına Dair Sözleşme’sinin amacı; üstün evrensel değer’e... Devamını Oku

Doğu Karadeniz Rumları ve Ünye – II

24 Ocak 2020 okunma
Giresun Belediye Başkanı Kaptan Yorgi’nin Marsilya’ya yerleşmiş olan tüccar oğlu Konstantin Konstantinides, 1917 yılı Ekim ayında üzerinde “Ey, Pontus vatandaşları, ayaklanınız! Hür milletlerden yüksek hayat ve bağımsızlık haklarınızı isteyiniz.”... Devamını Oku

Asurlular Dönemi’nde Karadeniz ve Ünye – II

17 Ocak 2020 okunma
Türkçe yazılı kaynak olarak“Ünye’nin Tarihçesi” başlığına ilk kez 1930 baskılı “Resimli Ünye Rehberi” adlı eserde rastlamıştım. Risalede «Ünye kral (Sarokin) zamanında Asurîlere intikal etmiş ve kablelmilât (M.Ö.) 722’de (Kapadokya)... Devamını Oku

Fetihten Günümüze Ünye Vakıfları – III

10 Ocak 2020 okunma
Meşrutiyet Devri’nde Ünye kazası Söylemez köyünde muhtar Ali Ağa ibni Hurşit Vakfı (Vakfedilen şart kuruş 1500) gibi birçok yörenin vakıf paraları, bir torbada muhafaza edilir ve torba üzerinde vâkfın adı bulunurdu. Mütevelliler yani vakfı idare eden... Devamını Oku

Şehir Tarihçiliği ve Ünye

31 Aralık 2019 okunma
Kültürel çeşitliliğin buluşma yeri ve toplumsal yaşamın birincil mekânı olarak kentler, kolektif belleği oluşturan bütünün önemli bir parçasıdır. Bu nedenle kent belleği, özellikle son yüzyılda toplumsal tarihin araştırılmasında önemli bir başvuru... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – V

27 Aralık 2019 okunma
10 Aralık 1888 (06/R/1306 Hicrî) tarihli diğer bir belge “Daha önce Ünye Kaymakamlığında bulunmuş olan müteveffa Hâfız Ali Efendi’nin, söz konusu kaymakamlık maaşından istihkakı bulunan paranın kendilerine tediye edilmesi yönünde veresesinin müracaatta... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – VIII

20 Aralık 2019 okunma
Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde Bâb-ı Defterî Baş Muhasebe Kalemi Trabzon Gümrüğü tasnifinde yer alan 17229 numaralı yedi sayfalık bir gümrük defteri, Karadeniz’in orta ve doğu kısımları yanı sıra buraların art alanlarındaki iktisadî ilişkiler... Devamını Oku

Millî Mücadelede ve Seferberlikte Karadenizli Din Adamları – I

13 Aralık 2019 okunma
Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti ekonomik, siyasî ve askerî açıdan çökmüş, Türk Milleti’ni Millî Mücadele’ye kazandırabilecek güce sahip olan eşraf ve din adamları mücadele ya da teslim yanlısı olarak iki kampa bölünmüşlerdi. Bu vahim dönemde... Devamını Oku

Doğu Karadeniz Rumları ve Ünye – I

6 Aralık 2019 okunma
Karadeniz sahili coğrafyası üzerine kaleme alınan eserlerdeki Rum, Ermeni ve Türklerin XX. yüzyıl başlarında yaşadıkları felâketler dizisini neden – sonuç ilişkisi içerisinde değerlendirmeden, yabancı kaynakları göz ardı ederek ve empati yapmaksızın... Devamını Oku

Sözde Pontus Soykırımı (!)

29 Kasım 2019 okunma
‘Pontus’, ‘Küçük Asya’ ve ‘Trakya’ olmak üzere bu üç coğrafî bölgede Yunanlıların “zorunlu olarak köklerinden söküldükleri, yurtlarından koparıldıkları”, “kaybedilen ancak unutulmayan vatanları”, “Büyük İdealleri (Megali... Devamını Oku