son haberler

TAŞHANE (TAŞKANA) BURNU

Yayınlanma Tarihi: 10 Mayıs 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Taşkana Burnu’nun koruması altında ve doğusunda,amfitiyatral formda yerleşimi olan ve tarihi PaleolitikDönem’e kadar uzananÜnye Koyuile şehir merkezi, hem Trabzon Rum Devleti’nin hem de Trabzon Eyâleti’nin batıdaki sınır kenti sayılmaktaydı. Çevresi farklı cins ve türlerdeki ağaçların teşkil ettiği ormanlarla mücehhez dağlarla siperlenmiş ve kent olarak da nar bahçeleriyle bezeli ve cezbedici bir görünüme sahipti.

Batıda yer alan falezlerin uç kısmında hem Çaltı hem de Yason Burnu’ndan döner dönmez görülen Taşkana Burnu’nda dört duvar küp mimarî formunda inşâ edilen bir korunağın üzerine monte edilen fener, gece – gündüz devamlı 6.0sn aralıklarla çift çakar ışığı ile denizdeki trafiğe yön vermekteydi. Yerine ikame olunan ve mimarî estetikten yoksun yeni feneriyle halen de vermekte.1

TaşhaneBurnu’nda yer alan Ünye Feneri, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü verilerine göre 01.01.1911 tarihinde denizden 9 m yükseklikte inşâ edilmiş olup o günden bu yana(2000 yılında değiştirilen yeni feneriyle)denizcilere yol gösteriyor. Eski fener asetilen gazı ile yanan bir lâmba ve bir yansıtıcı ayna ile çalışıyordu, yeni fener elektrikli olupgüneş enerjisi ile takviyeli çalışmaktadır.Mimarî ve tarihî özellikler barındıran mirasımızın bakım, onarım ve çalıştırılmasından vaktiyle sağlıkçıFenerci Baba Ahmet AYDINER sorumluydu.1

Kuzey Anadolu deniz fenerlerini tanıtan bir sitede (Lighthouses of Turkey: Northern Anatolia)Ünye Feneri hakkında şu notlar düşülmüş: Ünye Limanı’nı çevreleyen bir burnun üzerinde yer alan bir katlı betonarmeekipman odası merkezli, alevlendirilmiş bir üst mekanizmaya sahip,iki yatay, dar, siyah şeritle beyaz renk boyalı, yuvarlak beton kuleyi haiz deniz feneri.2 Bir başka metinde; “Ünye kasabasının kuzeyinde yer alan beyaz demir bir sütundan mürekkeptir.”3 ifadesi yer alır.

Ünye Deniz Feneri‘nin özellikleri:Taşkana Burnu’nda, [W.Gp.Fl.(2) 6.0 Sn] 6 saniyede bir, iki (2) kez yeşilimsi beyaz çakan, çakarlı (Fl) karakterde, 10 deniz mili görünüş mesafesinde, 7,5 m (25 ft) yüksekliğinde, 9 m deniz yüksekliğinde,focalplane 19 m (62 ft), ML 300 mm fener tipinde, çakar fener sistemli, çakma karakteri 0.6 + 1.0 + 0.6 + 3.8 olan, 24 V, 40 W ampul cinsi kullanan, P28 Radium Marine Süngülü ampul tipli, elektrik akü enerjili,balisajı iki siyah kuşak, bakım teknisyenliği Samsun, 41o08’30” N Kuzey ve 37o18’42” E Doğu coğrafik koordinatlarında ya da 41°08′39″ Kuzey ve 37°17′31″ Doğu gps koordinatlarında yer alan Ünye Deniz Feneri 108 yıldır denizcilere yol gösteriyor.4–5

Karadeniz Bölgesi’nde Ünye ilçesi sınırlarındakiTaşhane Burnu, Nuriye köyü kuzeyinde, Ünye’nin kuzeydoğusunda bir burunolup Terme’ye 28 km, Fatsa’ya 21 km, Ünye İskelesi’ne 1,7 km, Cevizderesi’ne 4,8 km mesafededir.

Taşhane – Taşhana – Taşkana formlarında değişikliğe uğrayan kelimeye Türkçe ve farklı dillerde şu varyantlarında da rastlayabiliriz: Taşhane Burnu, Taşkana Burnu,Taşkonak Burnu, Tashkana Burnu,Feshane Burnu, Tashkana Point,Tashkanah Point, Tasch Hane Punta.

TTK’nın Türk Tarih Belgeleri Dergisi’nde Taşkonak Burnutâbiri kullanılmıştır.“ÜNYE LİMANI: Taşkonak burnundan bed’ ile şarka doğru müteveccih olmak üzere bir rıhtım ile âdi bir rıhtım veyâ bir iskeleinşâsı ve limanın tarak vâsıtasiyletathiri lâzım olub şunun masârifi (86.956,52) lira tahmin olunur(R. 24 Nisan 1296 – 06 Mayıs 1880).6

Belgelerle Türk Tarih Dergisi’nde de Taşkonak Burnu’ndan bahsedilir. “Ünye Limanı: Taşkonak burnundan başlayarak doğuya doğru dönmek üzere bir set – rıhtım ile küçük bir rıhtım veya iskele inşası; limanın da tarakla temizlenmesi lâzımdır…”7The Black Sea Pilot adlı kitabın 1855 yılı baskısında “Unieh” girişi ardında yer alan “Tashkanah Point. Unieh Bay. St. NikolόIslet.” bahsinde şu bilgiler vardır: Taşkana Burnu, kıyıdan düzgün bir kabloyla çekilmiş gibi boylamasına uzanan bir resifle sınırlandırılmıştır. Kasaba civarında demirleyecek gemiler sahilden 1 milin dörtte üçü mesafede, 5 – 6 kulaç derinlikte(1 kulaç = 1,83 m) kum ve çamurdan mürekkep bir tabana demir atarlar. Kasabaya yaklaştıkça derinlik kumlu tabandan dolayı azalmaya devam eder. Gemi, kuzeydoğu istikametine güvenli bir şekilde demir atmalıdır, çünkü bu mıntıka rüzgârları ciddî bir şekilde tehlike arz eder.Taşkana Burnu’nun yaklaşık ½ mil batısında ve kıyı ile hemen hemen birleşik konumda, üzerinde St. Nikolό‘ya adanmış bir kilise bulunan küçük bir de adacık var (Aynikola Adacığı).8Aynı eserin 1920 tarihli baskısına Ünye Feneri de (Tashkana Point Light) ilâve olunmuştur. Yason Burnu’ndan 17 mil uzaklıkta yer alan ve neredeyse Batı cephesini oluşturan Taşkana Burnu (enlem 410 8’ N., boylam 370 9’ E.), kıyıdan yaklaşık 200 metre kadar mesafede denize uzanan bir resif ile sınırlandırılmıştır ve yaklaşık ¼ mil kadar açıklıkta derinlik 5 kulaç kadar vardır. Burnun doğu cephesinde Ünye Koyu yer alıyor. Bir gemi kuzey kesimlerde açıktamuhkem vaziyette demirlemelidir, çünkü o mıntıka rüzgârları tehlikelidir.3

Ticarî amaçlı su ürünleri avcılığı düzenlenmesi ile alâkalı Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğlerde Taşkana Burnuröper noktası olarak alınır. Örneğin; Ordu ili, Ünye ilçesinde; Taşkana Burnu’ndan (41°08.725’N – 37°17.531’E) Gürcistan sınırına kadar olan karasularımızda, her türlü trol ile su ürünleri avcılığı yasaktır (dip trolü avcılığı yasaktır – ortasu trolü ile çaça balığı avcılığı serbesttir) gibi…

Coğrafik adı Taşkana Burnu olan bu doğal jeolojik oluşumun temel karakteristikleri şöyledir: QWERTY Karakterli Tam İsim: Taşkana Burnu. Birincil Ülke Kodu: TU (Turkey). Birinci Dereceden İdarî Bölüm Kodu: 52 (Ordu). Bölge Font Kodu: 4 (Rusya/ Orta Asya). Benzersiz Özellik Tanımlayıcısı: 772387. Benzersiz İsim Tanımlayıcı: 1107226. Ondalık Derece Cinsinden Enlem: 41.166667. Ondalık Derece Cinsinden Boylam: 37.3. Derece, Dakika ve Saniye Cinsinden Enlem: 41°10’00” N. Derece, Dakika ve Saniye Cinsinden Boylam: 37°18’00” E. Askerî Şebeke Referans Sistemi Koordinatları: 37TCF5738558652. Ortak İşlemler Grafik Referansı: NK37-09. Özellik Sınıflandırması: T (Hypsographic tip özellik). Özellik Atama Kodu: PT (burun). İsim Tipi: V (Farklı ya da alternatif ad).Değiştirme Tarihi: 1993-12-18.9

Hazinedârzâde Süleyman Paşa Âyân Konağı’nın sur diye nitelendirilen istinat duvarlarıTaşhane Burnu’ndaki Feneraltı Kayalıklarından çıkartılan kesme taşlardan inşâ edilmiştir. 1801 – 1808 yılları arasında sarayın bazı müştemilâtı ile yolları ve Saray Hamamı da aynı mekândan çıkartılan taşlardan yapılmıştır. Taş ustalarının Ermeni, ahşap ustalarının Yahudi Karaim Türkleri olduğuna dair bilgiler vardır.

Keza, Cumhuriyet Meydanı’ndaki Surp Minas Ermeni Kilisesi, XIX. yüzyıl başlarında Ermeni taş ustaları tarafından Taşhane Burnu’ndan çıkarılan kesme taşların kullanımıylainşâ edilen(ve zamanla hamama dönüştürülen) bir yapıdır. Gene 1800’lü yılların başında gayri Müslimlerin gittikleri Çifte Hamam da aynı malzemeden yapılmıştır.

O yıllarda Taşkana Burnu’nda hummalı bir çalışma olduğu muhakkaktır. Feneraltı Kayalıklarında yapılacak dikkatli bir tetkik gezisinde taş yükleme ve çekme plâtformu ile ceraskar ve makaraların takıldığı direklerin delik izlerine ve kızak rampaları plâtform kayalarına rastlamak mümkündür. 1960 öncesi Ünye – Samsun Karayolu hafriyat çalışmalarında kullanılan sahil dolgu malzemelerindeki taşların bir kısmı da Topyanı Kayalıklarından temin edilmişti. Dinamitle patlatılan kayalarda lokum ve delik izlerine rastlayabilirsiniz.

Dinamitle patlatılarak koparılan ve bilâhare yontularak kesilen taşlar deniz ve karayolu ile şehir merkezine ulaştırılmaktaydı. Patlatılan dinamitlerin Deniz Feneri’ne zarar vermesi ihtimaline karşı o dönemde hayli yazışma yapıldığına dair elimizde Osmanlıca belgeler var.

Bunlardan biri; “Ünye fenerinin on beş metre kadar yakınındaki taş ocaklarında kullanılan dinamitten fenerin taht-ı tehlikede kaldığı ve atılan lâğımlardan hasar vukuuyla fenerin ta’tîl-i iş’âli halinde mesuliyet kabul edilmeyeceği Fenerler İdaresinin iş’ârâtına atfen Bahriye Nezâreti’nden bildirilmekle ameliyatın hemen menettirilmesi.”ne dairdir.10

Câmi ve Taşçı Ustası Elevülü (Göreleli) rahmetli dedem Cemal KÜLÜNK Usta’nın Burunucu’nda Ünye – Samsun Karayolu kesişimindeki(şimdi mevcut olmayan)evinden başlayan TAŞHANE SOKAK, günümüzde Kaymakam Sokak’ta nihayet buluyor. Bu güzergâh,XIX. yüzyıl başlarında karayolu ile kızak, kağnı ve mandalarla (kömüş – camış) yapılan nakliyatın bârizbir nişanesidir.

Burunlar, dışa çıkıntılı kara parçalarının son kısmı olup üç tarafı su ile çevrilidir ve genellikle bir fenerle mücehhezdirler. Ufuklarımızın daim aydınlık olması dileğiyle…

KAYNAKÇA :

1MİSTEPE, M. Ufuk – Asırlık Ünye Feneri I – II, Ünye Vizyon Gazetesi, 23.02.2010 / 02.03.2010, Yıl: 2, Sayı: 87, sh. 8.

  2Lighthouses of Turkey: Northern Anatolia, 16 Nisan 2007 https://www.ibiblio.org/lighthouse/tur1.htm

  3POTTER, J.D. –The Black Sea Pilot / TheDardanelles, Sea of Marmara, Bosporus, Black Sea, andSea of Azov, First Edition, Washington, 1920, p. 306 – 307.

  4ÜNYE’nin Haber Portalı / Haberunye.comhttp://www.haberunye.com/news/101.html

  5http://lighthousesofturkey.spaces.live.com/?_c11_BlogPart_BlogPart=blogview&_c=BlogPart&partqs=cat%3dBlack%2520Sea%2520Lighthouses

  6DİNÇER, Celal – Osmanlı Vezirlerinden Hasan Fehmi Paşa’nın Anadolu’nun Bayındırlık İşlerine Dair Hazırladığı Lâyiha, TTK, Türk Tarih Belgeleri Dergisi, C. V – VIII, Sayı: 9 – 12, Ankara, 1968 – 1971, 186. sh.

  7Belgelerle Türk Tarih Dergisi, 2001, Menteş Kitabevi, 48 – 51. sayılar, 38. sh.

8POTTER, J.D. –The Black Sea Pilot,The South Coast of The Black Sea, London, 1855, p. 102.

9NATIONALGeospatial-IntelligenceAgency, Bethesda, MD, USA,https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1107226&fid=6180&c=turkey

10ÇALIK, Mustafa – Tarihi, Sarayı, Konakları, Kadıları, Hattatları, Fındığı, Mısırı ve Gemiciliğiyle Ünye, Avrupa Yakası Ünyeliler Derneği, 1999, 272 sh.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Kültürel Birikimler Açısından Arşivlerimizin Ehemmiyeti

20 Eylül 2019 okunma
İnsanların geçmişi ile geleceği arasında sağlam ilişkiler kurabilmesi, siyasî, ekonomik, kültürel vb. her alandaki tecrübelerini geleceğe sağlıklı bir şekilde aktarması kişilerin, toplulukların ve milletlerin yaşam sürecinde mühim bir yer tutmaktadır.1... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – III

13 Eylül 2019 okunma
MAZHAR OSMAN KISACIKOĞLU; Mezuniyet Sırası 3909, Fak. Nu. 90114 Ticâret erbabından Abdülkaadir Kısacıkoğlu ile Ayşe Meliha Hanım’ın oğludur. 1931’de Ünye’de doğdu. 1952’de Vefa (İstanbul) Erkek Lisesi’ni bitirdi. S.B.F.’den... Devamını Oku

Çepniler ve Ünye – II

6 Eylül 2019 okunma
Trabzon Rum İmparatoru Jean II. İoannis zamanında (1280 – 1297) Çepni Türkmenlerinin Ünye yöresini (Chalybia – Halibia) feth ettikleri ve doğuya doğru ilerleyerek Trabzon’a büyük bir akın düzenlediklerini belgeler teyit eder12 (Yediyıldız, 2000:... Devamını Oku

FETİHTEN GÜNÜMÜZE ÜNYE VAKIFLARI – I

30 Ağustos 2019 okunma
  Aslında bu makale başlığı benim için bir temenniden öteye geçemedi. Geçen hafta Vakıflar Genel Müdürlüğü Ulus Araştırma Müdürlüğü arşivine, Karadeniz’le ilgili yayımlamış oldukları makale, dergi ve kitaplarını Ünye – Karadeniz Araştırma... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – III

24 Ağustos 2019 okunma
Kaymakam İbrahim Hilmi Efendi’den sonra sırasıyla Mehmed Efendi (1883 – ?), Arif Efendi (1884 – ?), İbrahim Hulusi Efendi (1885 – ?), Haydar Efendi (1886), Hacı Said Efendi (1886 – ?), Mahmud Kâmil Efendi (1886 – 1887), Cemal Keşmir Efendi... Devamını Oku

ÇALBİYALILARIN KOMŞUSU TİBARENLER – II

16 Ağustos 2019 okunma
M.Ö. VIII. yüzyıl sonlarına kadar Mosklar ve Tibarenler (Gürcüce: ტიბერია, Tiberia. Yunanca: Τιβαρηνοί, Tibarenoi; Tubal, Josephus’un deyişiyle Thobeles) Büyük Kapadokya’nın güneydoğu bölgesinin hâkim unsurunu teşkil... Devamını Oku

SERGÜZEŞT-NÂME-İ ÜNYE

9 Ağustos 2019 okunma
Ser-Güzeşt-Nâme-i Fakîr be-Azimet-i Tokat: Divan Şâiri (Bursalı) İsmâil BELÎĞ’in (d. 1079 / 1668 – ö. 22 Ramazan 1142 / 10 Nisan 1729) gençlik yıllarında kaleme aldığı bu eserinde Tokat Mahkemesi Nâibliği görevine tâyin edilmesi üzerine, Bursa’dan... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – VI

2 Ağustos 2019 okunma
Trabzon vilâyetinin, malî yönden komşu vilâyetlerdeki malî birikimlerle bağlantısı vardı. Bu bağlantının XVIII. yüzyılda yaygın bir şekilde uygulandığı görülen mukataa işletmesiyle ilgili olduğu görülüyor. Anadolu vilâyeti Kastamonu sancağındaki... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – IV

26 Temmuz 2019 okunma
Babamın yaptığı, abimin bir kayığı vardı. Aydın’la Sait TABAK yanında.. hep denizdeler. Kadir Abilerini çok severlerdi. Nursen, Gülhis çeşmeye su almaya gelir, bizim evin önündeki taşa oturur, sohbet ve muhabbet başlardı. Evden çağırmaya gelirlerdi.... Devamını Oku

Çepniler ve Ünye – I

19 Temmuz 2019 okunma
Anadolu’nun Türkleşmesinde 24 Oğuz Boyu’na bağlı Türkmenlerin çok büyük rolü olmuş olup Karadeniz Bölgesi’ne yerleştirilen Oğuz Boylarına bağlı Türkmenler, gerek fetihler ve gerekse uygulanan iskân politikasıyla bölgenin Türkleşmesini... Devamını Oku