son haberler

TAŞHANE (TAŞKANA) BURNU

Yayınlanma Tarihi: 10 Mayıs 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Taşkana Burnu’nun koruması altında ve doğusunda,amfitiyatral formda yerleşimi olan ve tarihi PaleolitikDönem’e kadar uzananÜnye Koyuile şehir merkezi, hem Trabzon Rum Devleti’nin hem de Trabzon Eyâleti’nin batıdaki sınır kenti sayılmaktaydı. Çevresi farklı cins ve türlerdeki ağaçların teşkil ettiği ormanlarla mücehhez dağlarla siperlenmiş ve kent olarak da nar bahçeleriyle bezeli ve cezbedici bir görünüme sahipti.

Batıda yer alan falezlerin uç kısmında hem Çaltı hem de Yason Burnu’ndan döner dönmez görülen Taşkana Burnu’nda dört duvar küp mimarî formunda inşâ edilen bir korunağın üzerine monte edilen fener, gece – gündüz devamlı 6.0sn aralıklarla çift çakar ışığı ile denizdeki trafiğe yön vermekteydi. Yerine ikame olunan ve mimarî estetikten yoksun yeni feneriyle halen de vermekte.1

TaşhaneBurnu’nda yer alan Ünye Feneri, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü verilerine göre 01.01.1911 tarihinde denizden 9 m yükseklikte inşâ edilmiş olup o günden bu yana(2000 yılında değiştirilen yeni feneriyle)denizcilere yol gösteriyor. Eski fener asetilen gazı ile yanan bir lâmba ve bir yansıtıcı ayna ile çalışıyordu, yeni fener elektrikli olupgüneş enerjisi ile takviyeli çalışmaktadır.Mimarî ve tarihî özellikler barındıran mirasımızın bakım, onarım ve çalıştırılmasından vaktiyle sağlıkçıFenerci Baba Ahmet AYDINER sorumluydu.1

Kuzey Anadolu deniz fenerlerini tanıtan bir sitede (Lighthouses of Turkey: Northern Anatolia)Ünye Feneri hakkında şu notlar düşülmüş: Ünye Limanı’nı çevreleyen bir burnun üzerinde yer alan bir katlı betonarmeekipman odası merkezli, alevlendirilmiş bir üst mekanizmaya sahip,iki yatay, dar, siyah şeritle beyaz renk boyalı, yuvarlak beton kuleyi haiz deniz feneri.2 Bir başka metinde; “Ünye kasabasının kuzeyinde yer alan beyaz demir bir sütundan mürekkeptir.”3 ifadesi yer alır.

Ünye Deniz Feneri‘nin özellikleri:Taşkana Burnu’nda, [W.Gp.Fl.(2) 6.0 Sn] 6 saniyede bir, iki (2) kez yeşilimsi beyaz çakan, çakarlı (Fl) karakterde, 10 deniz mili görünüş mesafesinde, 7,5 m (25 ft) yüksekliğinde, 9 m deniz yüksekliğinde,focalplane 19 m (62 ft), ML 300 mm fener tipinde, çakar fener sistemli, çakma karakteri 0.6 + 1.0 + 0.6 + 3.8 olan, 24 V, 40 W ampul cinsi kullanan, P28 Radium Marine Süngülü ampul tipli, elektrik akü enerjili,balisajı iki siyah kuşak, bakım teknisyenliği Samsun, 41o08’30” N Kuzey ve 37o18’42” E Doğu coğrafik koordinatlarında ya da 41°08′39″ Kuzey ve 37°17′31″ Doğu gps koordinatlarında yer alan Ünye Deniz Feneri 108 yıldır denizcilere yol gösteriyor.4–5

Karadeniz Bölgesi’nde Ünye ilçesi sınırlarındakiTaşhane Burnu, Nuriye köyü kuzeyinde, Ünye’nin kuzeydoğusunda bir burunolup Terme’ye 28 km, Fatsa’ya 21 km, Ünye İskelesi’ne 1,7 km, Cevizderesi’ne 4,8 km mesafededir.

Taşhane – Taşhana – Taşkana formlarında değişikliğe uğrayan kelimeye Türkçe ve farklı dillerde şu varyantlarında da rastlayabiliriz: Taşhane Burnu, Taşkana Burnu,Taşkonak Burnu, Tashkana Burnu,Feshane Burnu, Tashkana Point,Tashkanah Point, Tasch Hane Punta.

TTK’nın Türk Tarih Belgeleri Dergisi’nde Taşkonak Burnutâbiri kullanılmıştır.“ÜNYE LİMANI: Taşkonak burnundan bed’ ile şarka doğru müteveccih olmak üzere bir rıhtım ile âdi bir rıhtım veyâ bir iskeleinşâsı ve limanın tarak vâsıtasiyletathiri lâzım olub şunun masârifi (86.956,52) lira tahmin olunur(R. 24 Nisan 1296 – 06 Mayıs 1880).6

Belgelerle Türk Tarih Dergisi’nde de Taşkonak Burnu’ndan bahsedilir. “Ünye Limanı: Taşkonak burnundan başlayarak doğuya doğru dönmek üzere bir set – rıhtım ile küçük bir rıhtım veya iskele inşası; limanın da tarakla temizlenmesi lâzımdır…”7The Black Sea Pilot adlı kitabın 1855 yılı baskısında “Unieh” girişi ardında yer alan “Tashkanah Point. Unieh Bay. St. NikolόIslet.” bahsinde şu bilgiler vardır: Taşkana Burnu, kıyıdan düzgün bir kabloyla çekilmiş gibi boylamasına uzanan bir resifle sınırlandırılmıştır. Kasaba civarında demirleyecek gemiler sahilden 1 milin dörtte üçü mesafede, 5 – 6 kulaç derinlikte(1 kulaç = 1,83 m) kum ve çamurdan mürekkep bir tabana demir atarlar. Kasabaya yaklaştıkça derinlik kumlu tabandan dolayı azalmaya devam eder. Gemi, kuzeydoğu istikametine güvenli bir şekilde demir atmalıdır, çünkü bu mıntıka rüzgârları ciddî bir şekilde tehlike arz eder.Taşkana Burnu’nun yaklaşık ½ mil batısında ve kıyı ile hemen hemen birleşik konumda, üzerinde St. Nikolό‘ya adanmış bir kilise bulunan küçük bir de adacık var (Aynikola Adacığı).8Aynı eserin 1920 tarihli baskısına Ünye Feneri de (Tashkana Point Light) ilâve olunmuştur. Yason Burnu’ndan 17 mil uzaklıkta yer alan ve neredeyse Batı cephesini oluşturan Taşkana Burnu (enlem 410 8’ N., boylam 370 9’ E.), kıyıdan yaklaşık 200 metre kadar mesafede denize uzanan bir resif ile sınırlandırılmıştır ve yaklaşık ¼ mil kadar açıklıkta derinlik 5 kulaç kadar vardır. Burnun doğu cephesinde Ünye Koyu yer alıyor. Bir gemi kuzey kesimlerde açıktamuhkem vaziyette demirlemelidir, çünkü o mıntıka rüzgârları tehlikelidir.3

Ticarî amaçlı su ürünleri avcılığı düzenlenmesi ile alâkalı Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğlerde Taşkana Burnuröper noktası olarak alınır. Örneğin; Ordu ili, Ünye ilçesinde; Taşkana Burnu’ndan (41°08.725’N – 37°17.531’E) Gürcistan sınırına kadar olan karasularımızda, her türlü trol ile su ürünleri avcılığı yasaktır (dip trolü avcılığı yasaktır – ortasu trolü ile çaça balığı avcılığı serbesttir) gibi…

Coğrafik adı Taşkana Burnu olan bu doğal jeolojik oluşumun temel karakteristikleri şöyledir: QWERTY Karakterli Tam İsim: Taşkana Burnu. Birincil Ülke Kodu: TU (Turkey). Birinci Dereceden İdarî Bölüm Kodu: 52 (Ordu). Bölge Font Kodu: 4 (Rusya/ Orta Asya). Benzersiz Özellik Tanımlayıcısı: 772387. Benzersiz İsim Tanımlayıcı: 1107226. Ondalık Derece Cinsinden Enlem: 41.166667. Ondalık Derece Cinsinden Boylam: 37.3. Derece, Dakika ve Saniye Cinsinden Enlem: 41°10’00” N. Derece, Dakika ve Saniye Cinsinden Boylam: 37°18’00” E. Askerî Şebeke Referans Sistemi Koordinatları: 37TCF5738558652. Ortak İşlemler Grafik Referansı: NK37-09. Özellik Sınıflandırması: T (Hypsographic tip özellik). Özellik Atama Kodu: PT (burun). İsim Tipi: V (Farklı ya da alternatif ad).Değiştirme Tarihi: 1993-12-18.9

Hazinedârzâde Süleyman Paşa Âyân Konağı’nın sur diye nitelendirilen istinat duvarlarıTaşhane Burnu’ndaki Feneraltı Kayalıklarından çıkartılan kesme taşlardan inşâ edilmiştir. 1801 – 1808 yılları arasında sarayın bazı müştemilâtı ile yolları ve Saray Hamamı da aynı mekândan çıkartılan taşlardan yapılmıştır. Taş ustalarının Ermeni, ahşap ustalarının Yahudi Karaim Türkleri olduğuna dair bilgiler vardır.

Keza, Cumhuriyet Meydanı’ndaki Surp Minas Ermeni Kilisesi, XIX. yüzyıl başlarında Ermeni taş ustaları tarafından Taşhane Burnu’ndan çıkarılan kesme taşların kullanımıylainşâ edilen(ve zamanla hamama dönüştürülen) bir yapıdır. Gene 1800’lü yılların başında gayri Müslimlerin gittikleri Çifte Hamam da aynı malzemeden yapılmıştır.

O yıllarda Taşkana Burnu’nda hummalı bir çalışma olduğu muhakkaktır. Feneraltı Kayalıklarında yapılacak dikkatli bir tetkik gezisinde taş yükleme ve çekme plâtformu ile ceraskar ve makaraların takıldığı direklerin delik izlerine ve kızak rampaları plâtform kayalarına rastlamak mümkündür. 1960 öncesi Ünye – Samsun Karayolu hafriyat çalışmalarında kullanılan sahil dolgu malzemelerindeki taşların bir kısmı da Topyanı Kayalıklarından temin edilmişti. Dinamitle patlatılan kayalarda lokum ve delik izlerine rastlayabilirsiniz.

Dinamitle patlatılarak koparılan ve bilâhare yontularak kesilen taşlar deniz ve karayolu ile şehir merkezine ulaştırılmaktaydı. Patlatılan dinamitlerin Deniz Feneri’ne zarar vermesi ihtimaline karşı o dönemde hayli yazışma yapıldığına dair elimizde Osmanlıca belgeler var.

Bunlardan biri; “Ünye fenerinin on beş metre kadar yakınındaki taş ocaklarında kullanılan dinamitten fenerin taht-ı tehlikede kaldığı ve atılan lâğımlardan hasar vukuuyla fenerin ta’tîl-i iş’âli halinde mesuliyet kabul edilmeyeceği Fenerler İdaresinin iş’ârâtına atfen Bahriye Nezâreti’nden bildirilmekle ameliyatın hemen menettirilmesi.”ne dairdir.10

Câmi ve Taşçı Ustası Elevülü (Göreleli) rahmetli dedem Cemal KÜLÜNK Usta’nın Burunucu’nda Ünye – Samsun Karayolu kesişimindeki(şimdi mevcut olmayan)evinden başlayan TAŞHANE SOKAK, günümüzde Kaymakam Sokak’ta nihayet buluyor. Bu güzergâh,XIX. yüzyıl başlarında karayolu ile kızak, kağnı ve mandalarla (kömüş – camış) yapılan nakliyatın bârizbir nişanesidir.

Burunlar, dışa çıkıntılı kara parçalarının son kısmı olup üç tarafı su ile çevrilidir ve genellikle bir fenerle mücehhezdirler. Ufuklarımızın daim aydınlık olması dileğiyle…

KAYNAKÇA :

1MİSTEPE, M. Ufuk – Asırlık Ünye Feneri I – II, Ünye Vizyon Gazetesi, 23.02.2010 / 02.03.2010, Yıl: 2, Sayı: 87, sh. 8.

  2Lighthouses of Turkey: Northern Anatolia, 16 Nisan 2007 https://www.ibiblio.org/lighthouse/tur1.htm

  3POTTER, J.D. –The Black Sea Pilot / TheDardanelles, Sea of Marmara, Bosporus, Black Sea, andSea of Azov, First Edition, Washington, 1920, p. 306 – 307.

  4ÜNYE’nin Haber Portalı / Haberunye.comhttp://www.haberunye.com/news/101.html

  5http://lighthousesofturkey.spaces.live.com/?_c11_BlogPart_BlogPart=blogview&_c=BlogPart&partqs=cat%3dBlack%2520Sea%2520Lighthouses

  6DİNÇER, Celal – Osmanlı Vezirlerinden Hasan Fehmi Paşa’nın Anadolu’nun Bayındırlık İşlerine Dair Hazırladığı Lâyiha, TTK, Türk Tarih Belgeleri Dergisi, C. V – VIII, Sayı: 9 – 12, Ankara, 1968 – 1971, 186. sh.

  7Belgelerle Türk Tarih Dergisi, 2001, Menteş Kitabevi, 48 – 51. sayılar, 38. sh.

8POTTER, J.D. –The Black Sea Pilot,The South Coast of The Black Sea, London, 1855, p. 102.

9NATIONALGeospatial-IntelligenceAgency, Bethesda, MD, USA,https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1107226&fid=6180&c=turkey

10ÇALIK, Mustafa – Tarihi, Sarayı, Konakları, Kadıları, Hattatları, Fındığı, Mısırı ve Gemiciliğiyle Ünye, Avrupa Yakası Ünyeliler Derneği, 1999, 272 sh.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Çepniler ve Ünye – I

19 Temmuz 2019 okunma
Anadolu’nun Türkleşmesinde 24 Oğuz Boyu’na bağlı Türkmenlerin çok büyük rolü olmuş olup Karadeniz Bölgesi’ne yerleştirilen Oğuz Boylarına bağlı Türkmenler, gerek fetihler ve gerekse uygulanan iskân politikasıyla bölgenin Türkleşmesini... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – II

12 Temmuz 2019 okunma
ARİF BİLGİN; Mezuniyet Sırası 2170, Okul Nu. 5868 Saîd Bilgin ile Fatma Hanım’ın oğludur. 1917 (1333 R.)’de Ünye’de doğdu. 1935’de İstanbul Özel Işık Lisesi’ni bitirdi. S.B.O.’dan me’zuniyetini müteâkıb, 01 Ekim... Devamını Oku

ORDU İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLÂNI’NDA ÜNYE (2013 – 2023) – II

6 Temmuz 2019 okunma
Bir önceki makalemize ilâveten şu sorular da Master Plân’ın sürdürülebilir doğa turizmi kavramına anlam kazandıracaktır. ORDU İLİ SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ STRATEJİLERİ içerisinde yer alan Gelişme Stratejilerinde korunan alanların uzun devreli... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – III

28 Haziran 2019 okunma
Yalımızın iki tarafı yüksek olmayan çok güzel kayalık; Feneraltı kayalıklarındaki gibi yarısı deniz suyu içinde bulunan yosunlar, minik baloncuklar gibi suyun yüzünde parlardı. Yalı, törpülenmiş gibi kiremit parçası ve taşlarla doluydu. Bunlar çömlek... Devamını Oku

ÇALBİYALILARIN KOMŞUSU TİBARENLER – I

24 Haziran 2019 okunma
Hellenler, Milât’tan 11 – 12 asır kadar önce pazar yerleri kuran kolonist Fenikelilerden sonra ticarî amaçlarla Karadeniz’e gelerek yeniden koloniler kurduktan sonra, yöre halklarının yazılı belgeleri olmamasından istifadeyle bölge halklarını yok farz ederek... Devamını Oku

Karadeniz İskitleri ve Ünye – II

14 Haziran 2019 okunma
İskitlerde küpeler de yaygın olarak kullanılırdı. Erkekler sadece bir tane takardı. Kadınların ise birkaç çift küpeyle birlikte gömüldüğü kanıtlanmıştır.Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Antik Baş Takıları Seksiyonu’nda(Kat. No.: 39) sergilenen... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – II

12 Haziran 2019 okunma
Merkeziyetçi idare anlayışı, ülke genelinde eski Eyâlet Sistemi’nden Vilâyet Sistemi’ne geçişin de başlangıcını oluşturdu. 1836’dan sonra daha da hızlanan bu dönüşüm Tanzimat Dönemi’nde “eyâletten vilâyete” bir sistem değişikliği... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – II

31 Mayıs 2019 okunma
Rahmetli Hüseyin MİSTEPE’nin anlattığına göre : “Çömlekçi Ustası Bekir Bey Rumlardan kalma ev eskisi tek katlı bir yapıyı tezgâh, terekler ve fırınla donatarak çömlek atölyesine çevirir ve Burunucu’nda Üç Çeşme ile İlyasoğlu Ahmet Fırını... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – V

24 Mayıs 2019 okunma
Bundan dört-beş yüz sene önce Osmanlı ülkesinin her köşesinde mevcut sipahi veya mülk ve vakıf sahibi ile toprağa bağlanmış olan köylüyü, ülkenin bir ucundan diğer ucuna uzanan yollar boyunca derbent bekleyen, yol ve köprü tamir eden ve kervansaraylara... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – I

17 Mayıs 2019 okunma
Belki hatırlarsınız;2012 yılında Ünye Haber Gazetesi’nde yayımlanan köşe yazımda “Burunucu Sahilindeki Mekânlar”ımerhum Yüksel ŞEN Abi’min katkılarıyla işlemiş1 ve Hâtırat Yazarı Sayın Fikri TERZİOĞLU’nun kaleme aldığı... Devamını Oku