son haberler

Ünye Kaymakamları – I

Yayınlanma Tarihi: 29 Mart 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Siyasal Bilgiler Fakültesi olarak bildiğimiz Mülkiye‘nin 109 yıllık (1859 – 1968) târihî gelişiminde,me’zunların hâl tercemelerinden istifade ile Ünye’de KAYMAKAMLIK görevini ifâ eden şahsiyetlerden tespit edebildiklerimizin özgeçmişlerini sizlerle paylaşacağız.

Bu yazı dizimizde ilk Mekteb-i Fünûn-i Mülkiyyeme’zunları (1859 – 1875), Mekteb-iMülkiyye-iŞâhâneme’zunları (1876 – 1908), Mekteb-iMülkiyyeme’zunları (1909 – 1923), Mülkiye Mektebi me’zunları (1924 – 1936), Siyasal Bilgiler Okulume’zunları (1937 – 1949) ve Siyasal Bilgiler Fakültesime’zunları (1950 – 1969) içerisindeki tespit edebildiğimizÜnye Kaymakamlarını, Ünye doğumlu Kaymakamları ve Ünyeli mülkiyelilerin bazılarınıvesikalık fotoğraflarıyla tespit ederek, önceki çalışmalarımızı güncelledik.

Makalede yer alanlar, muhayyel kimseler olmayıp, bir buçuk asırdan beri az veya çok Türk Milleti’nin “kader”inde rol oynamış şahıslardır.

Osmanlı İmparatorluğu, 1839’da Hukuka Bağlı Devlet devresine girinceye kadar Genel İdare Teşkilâtı da bu ihtiyacı geniş ölçüde hissettirecek durumda değildi.Târihimizde ilk Genel İdare ElemanKaynağı olarak İstanbul’da Topkapı Sarayı içinde, kesinlikle tesbit edilemeyenbir târihte, fakat her halde 1460’dan sonra Enderun Mektebiaçıldı. Bu okul, klâsik, dinî öğretim yapan medreselerden farklı olarak, denilebilirki bugün Türkiye’de Harp Okulu, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Hukuk Fakülteleri, Güzel Sanatlar Akademisi, Konservatuvar, Veteriner ve Edebiyat Fakültelerininbütün fonksiyonlarını içine alan ve bunların ilk kaynağı olan, 14 yıllık öğretim süreliyüksek bir öğretim müessesesi idi.1

Acemi Oğlanlar Ocağı‘na,ancak Türklükle ilgisi bulunmayan devşirme çocuklaralınması töre (!)hâline getirildiği içinXVIII. asrın sonuna kadar burası, İmparatorluğunhakiki sahibi Türk çocuklarına kapalı kalmış; dolayısiyledevletin en yüksekkademeleri Türk olmayan, kölelikten yetişme personel tarafından işgal edilegelmiştir.XVIII. asır sonlarına kadar Enderun Mektebi’nden 89 Sadrâzam, 3 Şeyh’ül-İslâm, 36 Kaptân-ı Derya yetişmiştir.1

Enderun’dan yetişme Valilerin maiyyetlerinde götürdükleri ve KapıkuIuadı verilen etbâ(uşaklar) ve haşem(hizmetkârlar)dahî kendileri gibi esir veyadevşirmeden yetişmiş Türk asıllı olmayan kimselerden mürekkep olduklarındanonlar da efendileri gibi davranmakta; Mültezimlik(Devlet Geliri’ni götürüolarak toplayan), Muhassıllık(vergi tahsildarı), Muhtesib1ik(Belediye işlerine bakan memur), Subaşılık(emniyet veasayiş işlerine bakan memur) gibi vazifelerle vilâyetlerin her tarafına gönderilip o mahal halkının başına musallat edilmekte idiler.

Bu memurlar hem kendileri hem efendileri için halkı soyarlardı. Birçok valiler vevezirlermevkilerinin tehlikede olduğunu görünce gâh yeniçerileri gâh sipâhileribâzan din adamlarını el altından kışkırtarak hiç yoktan isyanlar çıkartıp devletinbaşına gaileler açarlardı. 1825’de YeniçerilikdolayısiyleAcemi Oğlan Mektepleri kaldırılıp askerî ve mülkî okullar açılmasına rağmen Enderun Mektebi,eski önemi kalmamakla beraber, saray hizmetleri için eleman yetiştirmeyedevam etmiş; 1908’de II. Meşrutiyet’in ilânına kadar yaşamıştır.1

Abdülmecid zamanında da Islâhat Fermanı’nın âmir hükümlerine uyularak önce DâhiliyyeNezâreti(= İçişleri Bakanlığı) kurulmuş;24 Eylül 1858 (= 13 Safer 1275)’de Valilerin, Mutasarrıfların, Kaymakamlarınve Kaza Müdürlerinin görev ve yetkilerini belirten “Vülât-ı î’zıam(Valiler) ve Mutasarrıfîn-i Kiram (Mutasarrıflar)ile Kaymakamlıkların ve Müdürlerin Vezâifini Şâmil(görevlerini kapsayan) Tâ’lîmat” adlı Kanun yürürlüğe konmuştur.2

Bu takdirde, yeni nizam‘ınidaresi, batı kültüründen yoksun ve az da olsahiç bir dünya görüşü olmayan idareci’lere bırakılamazdı. Bunun içinmutlaka bilgili ve çağın gidişine uygun Genel İdâre Elemanıyetiştirecek bir kaynak’a, bir oku1’a kesinlikle ihtiyaç vardı. Konu’nunciddiyeti gözönüne alınarak “Kaymakamlık ve Müdürlük gibi umur-imülkiyye’de(idare âmirliği işlerinde) müstahdem olacak (çalışacak) memurlaramahreç (kaynak) olmak üzere bir Mekteb-i Mülkiyye” açılmasıhususunda incelemelerde bulunup teklif yapması için devrin parlamentosuyerinde olan Meclis-i Valâ‘ya emir verildi. Devrinin en ünlüaydın ve devlet adamlarından kurulmuş olan sözü geçen MeclistârihîGerekçe’yi hazırlayıp kanunlaşması için Bâb-ı Âlî’yeverdi.

Bütün hazırlıkların tamamlanıp Okul’un açılmak üzere olduğunu 18 Cumâd alÂhir1275 (= 23 Ocak 1859) günlü, 567 sayılı Takvim-i Vekaayi(ozamanki Resmî Gazete)’den öğreniyoruz: İlk yıl için alınacak elli öğrenci için de seçme sınavlarıyapıldıktan sonra 9 Recep 1275 (= 12 Şubat1859) Cumartesi günü, başta SadrâzamÂlî Paşa olduğu halde bütün Hükûmet Üyelerininve İstanbul ileri gelenlerinin bulunduğu bir törenle nur, irfanve ülkü ocağı aziz Mülkiye’miz Büyük Türk Milleti’ninhizmetine girdi.

Mülkiye me’zunları, önce maaşı (1.000) bin kuruş olan kaza müdürlüklerineatanacaklar; buralarda başarı gösterdikleri takdirde terfian livakaymakamlığına yükseltileceklerdir.1

Ünye Haber Gazetesi’nde 2014 yılında “Osmanlı Dönemi Ünye Kaymakamları3 adlı makalemizi yayımlamış ve Aydınlık Ufuklar Sitesi’nde4 de bazı noksanlarıyla Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi kaymakamlarının liste ve fotoğraflarını vermiş ama özgeçmişleri ile Ünyeli mülkiyelilere değinmemiştik. Bu açıklamalar ışığında elimize geçen belgelerin bizlere neler sunduklarını birlikte görelim.

Tespit ettiğim en eski Ünye kaymakamının (kâim-makâm)Kadri Efendi mi, Galib Efendi mi yoksa MehmedSührab Paşa mı olduğu hakkında tereddüdüm vardır. 1844 ve 1849 tarihli belgelerde şu ifadeler yer almakta:3

“Hayri Bey; Hicrî 1260 Nevşehir doğumlu, Ünye Kaymakamı Kadri Efendi’nin oğlu.” [Kaynak : 29/Z/1260 (Hicrî) (M. 1844), Dosya No. 1, Gömlek No. 672, Fon Kodu : DH.SAİDd…]5

“Hopa, Batum ve Ünye vesair kazalarda cereyan eden olaylara ve alınan önlemlere dair Ünye Kaymakamı Galib Efendi tarafından gelen tahriratın sureti.” [Kaynak : 03/B/1265 (Hicrî) (M. 1849), Dosya No. 200, Gömlek No. 90, Fon Kodu : A.} MKT.]5

“Trabzon’un ÇürüksuKazası’nda mütemekkin Rusya Devleti Konsolos Vekili BozoKapudan’da olan alacağının tahsil edilmesine dair sabık (eski – önceki)Ünye Kaymakamı MehmedSührab Paşa’nın yazısı ve Trabzon valisine şukka(bağımsız notlu pusula).” [Kaynak : 29/N/1265 (H.) (M. 1849), Dosya No. 219, Gömlek No. 57, Fon Kodu : A.} MKT.]5

Osmanlı Dönemi’nin dördüncü sırasında yer alan muhtemel Ünye kaymakam vekilinin Ali Efendi olduğunu söyleyebiliriz. Belgede şu bilgiler yer alıyor :3

“Mehmed Kemal Efendi; H. 1279 Samsun doğumlu, Ünye Kaymakam Vekili Ali Efendi’nin oğlu.” [Kaynak : 29/Z/1279 (Hicrî) (M. 1863), Dosya No. 105, Gömlek No. 19, Fon Kodu : DH.SAİDd…]5

  1. kaymakam Mustafa Efendi (Ünye Sancağı Kaymakamı 1864 – 1865); 6. kaymakamMehmed Paşa (1865 – 1867); 7. kaymakam İzzet Mustafa Efendi (1866 – ?); 8. kaymakamMehmed Muhtar Bey (1867 – ?); 9. kaymakam Osman Ağa (Kapucubaşı) (1869 – 1871); 10. Kaymakam ise Zühdü Bey (1872 – ?) olup özgeçmişleri ve görüntülerine dair elimizde detaylı bir belge şimdilik bulunmamaktadır.3

Bundan sonra vereceğimiz kaymakamların isimlerinin devamında yer alan numara okuldan me’zuniyet sıra numaralarını, ardından gelen numaralar ise mekteb numarasını göstermektedir.

MEHMED TÂHİR;Me’zuniyet SırasıA/43:6Özlü-zâde Mehmed Ali Efendi’nin oğlu olup 1842’deBatum’da doğdu. 1861’de girdiği Mülkiye’den 1863’deme’zunoldukdan sonra sırasıyle: 1867’de SeyyidBattalgâzi Nahiyesi (Bucağı) Müdîrliğine;1871’de Ricâl’ül-Maân, 1874’de Ebû-Kemâl, 1878’de Ünye, 1879’da Bacıl, 1890’da İpsala,1892’de Muarret’ün-Nu’man Kazaları Kaymakamlıklarına getirildi. Bundan sonraki hayâtınaâid bilgi bulunamadı. [sh. 1440 (18)]1

Ali Hâfız Efendi’ye ait sadece 1880 – 1883 tarihleri arasında Ünye’de kaymakamlık yaptığına dair bilgi var. Devam edecek

KAYNAKÇA :

1MÜCELLİDOĞLU,Ali Çankaya (Müellif) – “Son Asır Türk Tarihinin Önemli Olayları ile Birlikde” Yeni Mülkiye Târihi ve Mülkiyeliler (Mülkiye Şeref Kitabı), VIII Cilt, Mars Matbaası – 1969, Ankara, 6511 sayfa.

2Bak.: Düstur, 2. Tertib, 1282 Zilhicce, 559. sf.

3MİSTEPE, M. Ufuk – Osmanlı Dönemi Ünye Kaymakamları,Ünye Haber Gazetesi, 26.09.2014, Sayı: 2000, Yıl: 11.

4MİSTEPE, M. Ufuk – Kaymakamlarımız / Aydınlık Ufuklar Sitesi http://unyezile.com/insan.htm

5T.C. BAŞBAKANLIK Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü – Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivi Kataloglarıhttp://katalog.devletarsivleri.gov.tr/Giris.aspx?ReturnUrl=%2f

6Bak.: Sicill-i Ahvâl Defteri; Nu. 25, 187. sf.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Karadeniz İskitleri ve Ünye – II

14 Haziran 2019 okunma
İskitlerde küpeler de yaygın olarak kullanılırdı. Erkekler sadece bir tane takardı. Kadınların ise birkaç çift küpeyle birlikte gömüldüğü kanıtlanmıştır.Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Antik Baş Takıları Seksiyonu’nda(Kat. No.: 39) sergilenen... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – II

12 Haziran 2019 okunma
Merkeziyetçi idare anlayışı, ülke genelinde eski Eyâlet Sistemi’nden Vilâyet Sistemi’ne geçişin de başlangıcını oluşturdu. 1836’dan sonra daha da hızlanan bu dönüşüm Tanzimat Dönemi’nde “eyâletten vilâyete” bir sistem değişikliği... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – II

31 Mayıs 2019 okunma
Rahmetli Hüseyin MİSTEPE’nin anlattığına göre : “Çömlekçi Ustası Bekir Bey Rumlardan kalma ev eskisi tek katlı bir yapıyı tezgâh, terekler ve fırınla donatarak çömlek atölyesine çevirir ve Burunucu’nda Üç Çeşme ile İlyasoğlu Ahmet Fırını... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – V

24 Mayıs 2019 okunma
Bundan dört-beş yüz sene önce Osmanlı ülkesinin her köşesinde mevcut sipahi veya mülk ve vakıf sahibi ile toprağa bağlanmış olan köylüyü, ülkenin bir ucundan diğer ucuna uzanan yollar boyunca derbent bekleyen, yol ve köprü tamir eden ve kervansaraylara... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – I

17 Mayıs 2019 okunma
Belki hatırlarsınız;2012 yılında Ünye Haber Gazetesi’nde yayımlanan köşe yazımda “Burunucu Sahilindeki Mekânlar”ımerhum Yüksel ŞEN Abi’min katkılarıyla işlemiş1 ve Hâtırat Yazarı Sayın Fikri TERZİOĞLU’nun kaleme aldığı... Devamını Oku

TAŞHANE (TAŞKANA) BURNU

10 Mayıs 2019 okunma
Taşkana Burnu’nun koruması altında ve doğusunda,amfitiyatral formda yerleşimi olan ve tarihi PaleolitikDönem’e kadar uzananÜnye Koyuile şehir merkezi, hem Trabzon Rum Devleti’nin hem de Trabzon Eyâleti’nin batıdaki sınır kenti sayılmaktaydı. Çevresi... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – ı

3 Mayıs 2019 okunma
Ünye’de kaymakamlık yapan devlet adamlarını “ÜNYE KAYMAKAMLARI” yazı dizimizde yayımlamaya devam ederken Ünye doğumlu kaymakamlar ile mülkiyelileri de ayrı bir yazı dizisinde gündeme getirmenin daha doğru olacağını düşünerek bu makale dizisini... Devamını Oku

Sefaret İmamı Ünyeli Mustafa Hâfız Şükrü Efendi

26 Nisan 2019 okunma
Büyükelçilik kançılaryasının bir parçası olan Sefaret İmamlarını aynı işlevi görmeseler de bugünkü Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde yurt dışında görev yapan din görevlilerinin öncüsü olarak kabul etmek gerekir. Osmanlı Devleti’nde gerek... Devamını Oku

ORDU İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLÂNI’NDA ÜNYE (2013 – 2023) – I

19 Nisan 2019 okunma
Son yıllarda ülkemizde «deniz – kum – güneş» destinasyonları ağırlıklı geleneksel turizm anlayışının değişim göstermeye başladığı ve yerini doğaya dayalı turizme bıraktığı malûmumuzdur. Makalemizin kısıtlı muhtevasında, sahip olduğumuz... Devamını Oku

Karadeniz İskitleri ve Ünye – I

12 Nisan 2019 okunma
Yaklaşık olarak M.Ö. 800 yıllarında bugünkü Moğolistan ve Türkistan’da meydana gelen ve uzun süren bir kuraklık, Orta Asya’nın ve Güney Rusya’nın bozkır bölgelerinde kayda değer bir nüfus baskısına sebep olmuştu. İskitler, böylece doğudan batıya... Devamını Oku