son haberler

Ünye Kaymakamları – II

Yayınlanma Tarihi: 12 Haziran 2019 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

Merkeziyetçi idare anlayışı, ülke genelinde eski Eyâlet Sistemi’nden Vilâyet Sistemi’ne geçişin de başlangıcını oluşturdu. 1836’dan sonra daha da hızlanan bu dönüşüm Tanzimat Dönemi’nde “eyâletten vilâyete” bir sistem değişikliği ile önemli bir merhaleye ulaştı. Bu çerçevede bazı sancakların bağlı olduğu vilâyetler değiştirildi. Örneğin 1846/47 idarî taksimatında Canik Sancağı Sivas Vilâyeti’nden ayrılarak Trabzon Vilâyeti’ne bağlandı.31

Bu yazı dizisinden istifadeyle Osmanlı Arşivlerinde yer alan Ünye Kaymakamları ile ilgili tespit edebildiğimiz belgelerin konu başlıklarını da özet olarak vermeyi uygun gördük; dileyen kaynak detay bilgilerinden istifadeyle belge içeriklerine ulaşabilir.

Ünye’de kaymakamlık teşkiliyle birkaç kazanın birleştirilmesine dair 21/S/1281 Hicrî (26 Temmuz 1864) tarihli Osmanlıca bir belge Osmanlı arşivindedir. (Dosya No. 682, Gömlek No. 2, Fon Kodu: MVL – 24. Anadolu)66

Trabzon Eyâleti’nin merkezi olan Trabzon kenti 1846 – 1847 yıllarında Canik, Karahisar-ı Şarkî, Ünye ve Trabzon merkez olmak üzere adı geçen sancaklardan meydana gelmekteydi.33 1864’te Ünye Sancağı Kaymakamı Mustafa Efendi idi.

Osmanlı arşivinde 22/R/1281 Hicrî (24Eylül 1864) tarihli Ünye Kaymakamı Mustafa Efendi marifetiyle imar ve ıslah olunan binalara dair meclis mazbatası vardır. (Dosya No. 689, Gömlek No. 91, Fon Kodu: MVL – 25. Anadolu)66

Ünye Sancağı Kaymakamının tebdilini müstedi 19/M/1282 Hicrî (14 Haziran 1865) tarihli arzuhalin kaynağı; Dosya No. 469, Gömlek No. 94, Fon Kodu: MVL – 25. İstida’dır.

26/R/1282 Hicrî (18Eylül 1865) tarihli diğer bir Osmanlı belgesinde Ünye Kaymakamı Mustafa Efendi’nin irtikap ve taaddiyatı hakkındaki iddiaların tahkiki için gönderilen tahrirat üzerine gelen cevapta, tahkikat icraı için yeni kaymakamın gelmesini beklemeye gerek olmadığı ve hemen yapılarak bildirilmesi istendiği kaydı vardır. (Dosya No. 712, Gömlek No. 40, Fon Kodu: MVL – 2. Anadolu)66

04/C/1282 Hicrî (25 Ekim 1865) tarihli bir başka Osmanlı belgesinde Ünye Kaymakamlığına tâyin olunan sabık (önceki)Karaisalı Kaymakamı Mehmed Paşa’nın halefi Nazım Paşa’nın katılımıyla mahallî meclisde görülen muhasebesine ve beraet-i zimmetine dair evrakın Maliye Nezareti’ne gönderildiği ve teferruatı Dosya No. 715, Gömlek No. 11, Fon Kodu: MVL – 2. Anadolu belgesinde yazılıdır.

Aynı dönemi belgeleyen 08/C/1282 Hicrî (29 Ekim 1865) tarihli diğer bir vesikada ise “Yeni kaymakamları olan sabık Karaisalı Kaymakamı Mehmed Paşa henüz gelmediği için halâ memuriyetinin başında bulunan eski kaymakamları Mustafa Efendi’nin bu arada eşkıyadan Niksarlı Hacı Ahmed oğlu Abdullah ve avenesini yakaladığından ve sair birçok hizmetinden bahseden Ünye ahalisinin, mezkûr efendinin memuriyetinde ibkası talebi.” mevcuttur. (Dosya No. 715, Gömlek No. 25, Fon Kodu: MVL – 2. Anadolu)66

29 Mayıs 1866 (14/M/1283 Hicrî) tarihli başka bir belge (Dosya No. 721, Gömlek No. 58, Fon Kodu: MVL – 4. Anadolu)66, Ünye sabık kaymakamı İzzet Mustafa Efendi’nin, münasip bir kaymakamlık ile kayırılması’na dairdir.

14Ağustos 1866 (02/R/1283 Hicrî) tarihli belgede “Istabl-ı Âmire payelilerinden Ünye sabık kaymakamı Mustafa Efendi’nin kayırılması”ndan bahsolunmaktadır. (Dosya No. 503, Gömlek No. 123, Fon Kodu: MVL – 7. İstida)66

25Ağustos 1866 (13/R/1283 Hicrî) tarihli benzer bir belge “Ünye sabık kaymakamı Mustafa Efendi’nin memnun edilmesi.” maksadına mâtuftur. (Dosya No. 723, Gömlek No. 61, Fon Kodu: MVL – 4. Anadolu)66

22 Eylül 1866 (12/Ca/1283 Hicrî) tarihli diğer bir belgede “ Müteveffa İstanköy Adası Kaymakamı Emin Bey’in yerine sabık Ünye Kaymakamı Mustafa Efendi’nin tâyini.” söz konusu edilmektedir. (Dosya No. 363, Gömlek No. 24, Fon Kodu: A.}MKT.MHM.)66

Vilâyet Usulü, 1867’de çıkarılan yeni bir Vilâyetler Nizamnamesi ile genişletildi ve tüm Osmanlı topraklarına yaygınlaştırıldı. Böylece taşra örgütlenmesinde Eyâlet Sistemi tamamen kaldırılarak Fransa’dan örnek alınan (département) Vilâyet Usulü’ne geçildi. Yeni düzenlemede eyâletlerin yerine sancak, kazâ ve nahiyelerden oluşan vilâyetler kuruluyordu. Uygulamayla Vâli vilâyetin, Mutasarrıf sancak veya livanın başında bulunuyor, kazâlar Kaymakamların, nahiyeler de Muhtarların idaresi altına veriliyordu.32

21 Haziran 1867 (18/S/1284 Hicrî) tarihli başka bir belge “Ünye Kaymakamı Mehmed Paşa’nın Gümüşhane Kaymakamlığı’na tâyininden dolayı Ünye Kaymakamlığı’na Gümüşhane sabık Kaymakamı Mehmed Bey’in tâyini.” ile alâkalıdır. (Dosya No. 737, Gömlek No. 71, Fon Kodu: MVL – 6. Anadolu)66

03Temmuz 1867 (01/Ra/1284 Hicrî) tarihli belge “Ünye Kaymakamı Mehmed Bey ile Gümüşhane Kaymakamı Mehmed Paşa’nın görev yerlerinin değiştirilmesi.”ni belgeler. (Dosya No. 386, Gömlek No. 88, Fon Kodu: A.}MKT.MHM.)66

21Temmuz 1867 (19/Ra/1284 Hicrî) yakın tarihli benzer bir belge “Corci KOVİÇ’in Ünye Kaymakamı Mehmed Muhtar Bey’de olan alacağının tahsili.”nden bahseder. (Dosya No. 540, Gömlek No. 103, Fon Kodu: MVL – 14. İstida)66

1869 – 1871’de Ünye Kaymakamı Kapucubaşı Osman Ağa’ydı.

1871 İdare-i Umûmiye-i Vilâyet Nizamnâmesi’ne göre bazı livalar müstakil hâle getirilerek doğrudan merkeze bağlandı.

Muhassıl veya âyan, hâkimiyet sahasında tam bir nüfuz kurduktan sonra mühim mevkilerdeki kişileri temizlik harekâtına girişiyor ve buraya kendi adamlarını tâyin ediyordu. Bu durum Tanzimat idaresinin getirdiği merkezî eğitime alınmış bürokrasi ile giderilmeye çalışılmış, ancak güç mücadelesinin tezahürleri değişik biçimlerde küçük de olsa devam etmiştir. Alınan önlemler sonucu yüzyılın sonlarında bir “mülkiyeli” tarzı oluşmuştur. Mülkiyeli tarzının oluşmasında âyan ve eşraf arasındaki bu güç mücadelelerinin kötü anılarının etkisi olduğu ortadadır.38

1867 yılında Trabzon Eyâleti’ne bağlı bir sancak olarak görülen Canik, 1877 yılında müstakil mutasarrıflık olmuştur.

Mehmed Tâhir 1878’de Ünye Kaymakamı’ydı.

30 Ağustos 1880 (24/N/1297 Hicrî) tarihli bir Osmanlıca belge “ Batum muhacirlerinin Ünye Kazası Kaymakamı Ali Efendi’nin su-i hal ve kötü muamelâtı hakkındaki şikâyetlerinin tahkiki.” hakkındadır. (Dosya No. 1332, Gömlek No. 55, Fon Kodu: DH.MKT.)66

11 Mayıs 1882 (22/C/1299 Hicrî) tarihli diğer bir belge de “Ünye Kazası sabık Kaymakamı Hâfız Ali Efendi’nin su-i ahvali ve harekâtı tafsilâtına dair İntihab-ı Memurîn Komisyonu’nun müzekkiresi.” hakkındadır. (Dosya No. 2439, Gömlek No. 19, Fon Kodu: ŞD. – Dersaadet 6)66

İBRAHİM HİLMİ;Me’zuniyet SırasıA/77:7Keskin – zâde Ali Rızâ Efendi’nin oğlu olup, 1838’de İbradı’da doğdu. 1868’de Mülkiye’den me’zunoldukdan sonra aynı yıl Tuna Vilâyeti Merkezi Bosna Sancağı Cinayet (AğırCeza) MahkemesiZabıt Kâtibliği’ne; 1869’da terfi’ edip Niğbolu, 1872’de Kızanlık (Bulgaristan), 1876’da Akyolu, 1878’de Atina (= Pazar – Rize), 1879’da Terme (Samsun), 1880’de Çarşamba,1883’de Ünyekazaları Kaymakamlıklarına; 1884’de Dedeağaç Bidayet Mahkemesi A’zâlığına;1885’de Sofulu (Edirne), 1886’da İnoz (= Enez), 1892’de Payas, 1895’de OsmaniyeKaymakam Vekilliklerine getirildi. Bundan sonraki durumuna dâir bilgi bulunamadı. [sh. 1451 (29)]1

KAYNAKÇA :

1MÜCELLİDOĞLU,Ali Çankaya (Müellif) – “Son Asır Türk Tarihinin Önemli Olayları ile Birlikde” Yeni Mülkiye Târihi ve Mülkiyeliler (Mülkiye Şeref Kitabı), VIII Cilt, Mars Matbaası – 1969, Ankara, 6511 sayfa.

  7Bak.: Sicill-i Ahvâl Defteri; Nu. 25, 3333. sf.

31BAYKARA, Tuncer – Anadolu’nun Tarihî Coğrafyasına Giriş I, Anadolu’nun İdarî Taksimatı, Ankara, 1988, sh. 249 – 251.

32TARİH ve MEDENİYET – Osmanlı Türkiyesi’nde Eyâletten – Vilâyete Geçiş.

33I. Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun, 1986, sh. 192.

38BAY, Abdullah – Canik Muhassıllığı İçin Yapılan Siyasî Mücadeleler, Journal of Black Sea Studies (Karadeniz Araştırmaları), issue : 19/2008, pages : 67 – 85.

66http://katalog.devletarsivleri.gov.tr/osmanli/arsiv.aspx

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Millî Mücadelede ve Seferberlikte Karadenizli Din Adamları – I

13 Aralık 2019 okunma
Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti ekonomik, siyasî ve askerî açıdan çökmüş, Türk Milleti’ni Millî Mücadele’ye kazandırabilecek güce sahip olan eşraf ve din adamları mücadele ya da teslim yanlısı olarak iki kampa bölünmüşlerdi. Bu vahim dönemde... Devamını Oku

Doğu Karadeniz Rumları ve Ünye – I

6 Aralık 2019 okunma
Karadeniz sahili coğrafyası üzerine kaleme alınan eserlerdeki Rum, Ermeni ve Türklerin XX. yüzyıl başlarında yaşadıkları felâketler dizisini neden – sonuç ilişkisi içerisinde değerlendirmeden, yabancı kaynakları göz ardı ederek ve empati yapmaksızın... Devamını Oku

Sözde Pontus Soykırımı (!)

29 Kasım 2019 okunma
‘Pontus’, ‘Küçük Asya’ ve ‘Trakya’ olmak üzere bu üç coğrafî bölgede Yunanlıların “zorunlu olarak köklerinden söküldükleri, yurtlarından koparıldıkları”, “kaybedilen ancak unutulmayan vatanları”, “Büyük İdealleri (Megali... Devamını Oku

Tarih Boyunca Ünye’de İdarî Yapı ve Bağlı Yerleşimler – II

22 Kasım 2019 okunma
ÇÖREĞİ: 1642’de Canik sancağı idarî bölümü içerisinde yer alan Çöreği kazâsı hinterlandındaki 9 köy bugün takriben Fatsa, Korgan, Kumru ve Ünye toprakları üzerine dağılmıştır. Kazâ-i Çöreği’nin kapsadığı alan Ünye doğu, Fatsa batıdır.... Devamını Oku

Asurlular Dönemi’nde Karadeniz ve Ünye – I

15 Kasım 2019 okunma
Türkçe yazılı kaynak olarak“Ünye’nin Tarihçesi” başlığına ilk kez 1930 baskılı “Resimli Ünye Rehberi” adlı eserde rastlamıştım. Kitapçıkta «Ünye kral (Sarokin) zamanında Asurîlere intikal etmiş ve kablelmilât (M.Ö.) 722’de (Kapadokya)... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – IV

8 Kasım 2019 okunma
ORHAN TAVLI; 01.01.1965’de Ünye’de doğdu. 1987 yılında İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümünden mezun oldu. TAVLI sırasıyla; (1988 – 1991) Sivas İli Kaymakam Adaylığı, (1991 – 1993) Giresun – Güce İlçesi... Devamını Oku

Kybele Mi, Artemis Mi, Anaïtis Mi, Ma Mı? – II

1 Kasım 2019 okunma
Küçük Asya’daki (Anadolu) Yunanlılar için önemli bir tanrıça olan Artemis; Leto ve Zeus’un kızı, Apollon’un ikizidir. Vahşi doğa, av, vahşi hayvanlar ve doğurganlık tanrıçasıdır.11 Efes Artemis’i, Kybele gibi Ana Tanrıça’nın özelliklerini... Devamını Oku

Kybele Mi, Artemis Mi, Anaïtis Mi, Ma Mı? – I

25 Ekim 2019 okunma
Ordu merkezde Bayadı Mahallesi sınırları içerisindeki Kurul Kalesi’nde devam eden kazı çalışmalarında 2016 ve 2018 yıllarında arkeoloji dünyası için çok önemli sonuçlara ulaşılmıştı. Kalenin kapısında mermerden bir Kibele heykeli açığa... Devamını Oku

Fetihten Günümüze Ünye Vakıfları – II

18 Ekim 2019 okunma
Burunucu Mahallesi’nde Şatır Osman oğlu Hacı Hasan’ın zevcesi Rukiye Hatun’un berata meşrut vakf eylediği yüz yirmi kuruş. Hacı Hasan’ın diğer zevcesi Fatsalı Fatma Hatun’un mahalle câmisinin beratı için vakf eylediği yüz yirmi kuruş. Diğer zevcesi... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – IV

11 Ekim 2019 okunma
08 Temmuz 1887 (16/L/1304 Hicrî) tarihli bir belge “Eşkıya ile işbirliği yaptığı beyan edilen Ünye Kaymakamı Kâmil Efendi’nin azliyle yerine Eşref Efendi’nin tâyini.” hakkındadır. (Dosya No. 1430, Gömlek No. 51, Fon Kodu: DH.MKT.) 25 Temmuz 1887... Devamını Oku