son haberler

Ünye’de Karantina ve Tahaffuzhâne – II

Yayınlanma Tarihi: 3 Ağustos 2018 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

1864 senesi Haziran ayına kadar Canik sancağına bağlı bir kaza olan Ünye’nin bu tarihten sonra sancak haline getirilmesiyle birlikte Erbaa, Karakuş, Bolaman ve Fatsa kazalarıyla birlikte bu sancağı teşkil eden kazalardan birisi de Niksar olmuştur. Söz konusu sancak eyalet merkezi Trabzon yerine Canik sancağına bağlıydı. Bu sancağın oluşturulmasında hizmetlerin daha hızlı götürülmesi yanında güvenlik sorunlarının daha etkin çözülmesinin payı da önemliydi. Zira bu yeni idarî yapılanma sonrasında Ünye-Niksar ve Erbaa arasında toplanan asker kaçakları ve eşkıya ile daha etkin bir mücadele plânlanmaktaydı. Hatta bu amaçla Ünye-Niksar arasında bir karayolu açılması gündeme gelmiştir.23

01 Ağustos 1864’te yapımına başlanan Ünye-Niksar karayolunda ilk araba 23 Eylül 1864’te Niksar’dan Ünye’ye ulaşmıştır. Bu yol günümüzde Orta Karadeniz bölümünün iç kesimlerinde yaşayan insanların sahile mal taşıması açısından önemli bir katkıydı. Şöyle ki o tarihlerde Tokat-Samsun arası karayoluyla 40 saat iken Niksar – Ünye arası yalnız 25 saat sürmekteydi. Bu yönleriyle yol Erbaa ve Niksarlıların Ünye limanıyla bağ kurmasına büyük fayda sağlamaktaydı. (Bk. İbrahim Serbestoğlu, Bir Taşra Şehrinde Tanzimat ve Modernleşme Canik Sancağı 1863-1865, Mengüceli Yayınları, Malatya 2015, s. 53-55).23

Canik Mutasarrıflığı, Sadaret makamı ile Telgraf Nezareti arasında Niksar telgraf evinin Ünye hattına bağlanmasına ilişkin yazışmalar 1873’ten itibaren Niksar’a telgraf getirme çabalarının başladığını göstermektedir. Canik Mutasarrıflığından 9 Zilkade [12]89/8 Ocak 1873 tarihinde Sadarete yollanan yazı Niksar telgraf evinin bağlanması ve buna ilişkin masraflarla ilgilidir. Mutasarrıflıktan yollanan yazıdan anlaşıldığına göre, Canik sancağının diğer kazalarında olduğu gibi halkının yoğun isteği ve girişimleriyle Ünye kazasından geçen telgraf hattına bağlanmak üzere Niksar kazasında bir telgrafhanenin kurulması daha önceden kararlaştırılmıştı. Canik Sancağı’na bağlı Ünye kazasının Fatsa, Bolaman (Çamaş ile birlikte) ve Karakuş’la birlikte dört nahiyesi arasında 1869’da Niksar da sıralanmaktaydı. Nahiye Müdürü Ahmed Efendi’ydi. [Bk. TVS (Trabzon Vilayet Salnamesi), 1286/1869, s. 46]. Bu tarihe gelindiğinde Karadeniz boyunca Trabzon, Samsun, Lâzistan, Rize, Arhavi, Giresun, Ünye, Bafra, Tirebolu, Bucak ve Çarşamba’da telgraf merkezleri kurulmuş durumdaydı. (Bk. TVS, 1286/1869, s. 61).23

Niksar-Ünye arasında bir de koruma istasyonu olduğu belgelerden anlaşılmaktadır.(1872’de Ordu’daki resmî binalar arasında Karantina Binası adı da zikredilmektedir.)13 Belgeler, Ünye’den Niksar’a bağlı olan telgraf hattı üzerindeki tahaffuzhaneye bağlanan telgraf merkezinde geçici görevli maaşlı memurların maaşlarının geçici bütçeden düzenlenmesini öngörmektedir. Ayrıca, bazen Ünye-Niksar arasında telde kırılmalar meydana gelmektedir. Bu da iki merkez arasındaki iletişimi zora sokmakta ve zaman zaman aksamalara yol açmaktadır. Örneğin, Posta ve Telgraf Nezareti Meclisi adet 3168 yazı Ünye ve Niksar arası tel kırıklığıyla ilgilidir.23

1874 yılına gelindiğinde Niksar-Ünye, Tokat-Sivas ve Amasya-Zile hatları kurulmuş durumdaydı. Pusulada belirtildiğine göre eşyalar İstanbul’dan Ünye’ye deniz, Ünye’den Niksar’a kara yoluyla nakledilecekti. Hat için gereken 1400 ahşap direğin her biri 30 kuruştan satın alınacak, dikilmesi için 10 kuruş harcanacaktı.23

1880’de Tokat liva statüsüne erişince kendisine yeni bağlanan ve hiç telgrafı bulunmayan Amasya livasının Erbaa kazası ve Ünye üzerinden Canik’e telgraf bağı olan Niksar kazalarının yeni liva merkezine bir hatla bağlanması zorunlu olmuş; 1880’den 1896’ya kadar süren uzun yazışmalar ve bürokratik girişimler sonunda Erbaa bir hatta kavuşmuştur.23

1880’de Tokat’ın mutasarrıflık haline getirilip Amasya livasına bağlı Erbaa ve Zile ile Canik livasına bağlı Niksar’ın Tokat sancağı idaresine girmesi bu kazaların Tokat Merkez kazasıyla doğrudan telgraf bağlantısı kurmasını zorunlu hale getirmiştir. Bu yönde ilk girişim Tokat – Zile hattının kurulması olmuş ve söz konusu hat 1880’de açılmıştır.23

1896 sonrası tamamlandığı düşünülen Erbaa Telgraf Hattı’nın Niksar’a uzatılıp uzatılmadığı hakkında belgeler ve haritalar tam olarak bilgi vermemektedir. Yalnız Niksar-Ünye arasında tel kırıklığı meselesinde bu hattın yapılmaya başlandığına dair bir belge vardır. Bu belgede Niksar-Erbaa hattı için bölgede bulunan Müşir Şakir Paşa’nın Niksar-Tokat telgraf hattının kurulmasıyla ilgilendiği ve İstanbul’dan hat için gereken eşyaların gönderildiği bilgisine rastlanmaktadır. Bu durum adı geçen tarihte hattın Niksar’a bağlandığını da göstermektedir.23

Sivas vilâyet merkezi, İngilizlerin Londra-Hindistan arasında kuracağı hat üzerinde yer almış ve 1859 senesi gibi erken bir tarihte Osmanlı telgraf hattına dâhil olmuştur. Sivas vilâyetine bağlı Tokat kazası şehirdeki bakır endüstrisi ve şehrin politik önemi dikkate alınarak 1868 senesinde Sivas’a ulaşan bir hata sahip olmuştur. 1870’te Amasya’ya bağlı Zile kazası sancak merkezi Amasya ile bir hatla bağlanmıştır. 1873’te Canik Mutasarrıflığı’na bağlı Niksar, Ünye üzerinden sancak merkezi Canik’le telgraf bağlantısına kavuşmuştur. Amasya livası kazalarından Erbaa’nın telgraf bağlantısı ise sürekli gözden kaçmış ya da göz ardı edilmiştir. Ne var ki Erbaa’da bir telgraf hattı kurulması uzun ve yorucu bir süreç sonunda gerçekleşmiştir.

Devletin bu gibi hatlarda yavaşlığı biraz da buralara açılacak telgrafhanelerin gelirlerinin giderlerini karşılamayacağına olan inançtır. Bu kadar geciken Erbaa-Tokat hattının 1896’da açılma kararına etki eden iki konu göze çarpmaktadır. Birincisi bu tarihte bir dönem Sivas Valiliği yapan Halil Rıfat Paşa’nın sadrazam olması ve konuyla yakından ilgilenmesidir. Bir ikinci konu olarak 4. Ordu’nun konuya yaklaşımıdır. Belgelerde açıkça belirtilmese de 1894-1899 arasında Tokat ve çevresinde Ermeni faaliyetlerinin çoğalması ve bu güvenlik meselesinin Erbaa’ya telgraf hattının kurulmasını hızlandırmış olabileceği ihtimalidir.23

1888 / 1892 yıllarında Ünye Karantina Memuru Osman Efendi’dir.14

1891 yılında Ünye’de bir Gümrükbinası ve bir de Karantinahane vardı.

XIX. yüzyılın sonlarında Ünye karantinaya alınacaktır.1

1892 yılında Karantina Memuru Osman Efendi, Karantina Kâtibi de Nuri Efendi ve Liman Reisi Dilâver Efendi’dir (TVS, H. 1309, 256. sh.).

1893 yılında bölgede sıtma salgını ortaya çıktı ve Ünye karantina altına alındı.15

1893 yılında Ünye’de mühim bir kolera hastalığı salgını ortaya çıktı. Bunun üzerine Ünye karantina altına alınarak hastalığın başka yerlere yayılmasına karşı tedbirler alındı.16

1893 yılında Karantina Memuru Osman Efendi, Karantina Kâtibi de Osman Efendi ve Liman Reisi Mustafa Efendi’dir (TVS, H. 1311, 284. sh.).

Kayıtlara geçen karantina uygulamalarından biri 1893 yılında yapılmıştır. Uygulanan karantina başarıya ulaştıktan sonra kaldırılmıştır. Konu ile alâkalı olarak, 18 Ekim 1893 tarihli ve Seraskeriye, Bahriye ve Dâhiliye Nezâreti’yle, Tophane-i Âmire Müşiriyeti’ne gönderilen yazıda Sinop, Samsun, Ünye ve Ordu iskelelerindeki karantinanın kaldırılması istenmektedir (BOA, A.MKT.MHM 562/3).1

“Sinop, Samsun, Ünye ve Ordu iskelelerinin sıhhî durumlarında şüpheye sebep olacak bir şey kalmamış olmasıyla, Sinop’a gelenlere karşı mevzu olan on beş günlük karantina ile mezkûr iskelelerden gelenler hakkında icra olunmakta olan tıbbî muayenenin kaldırılması, Umur-ı Sıhhiye Meclisi’nde karar verilmiştir. Gerekenin yapılması Sıhhiye Nezâreti’nden bildirilmiş ve gereken dairelere de bildirilmesi…”1

1894 yılında Ünye’de kolera salgını olmuş ve Ünye 10 gün karantinaya alınmış, giriş ve çıkışlar yasaklanmıştır. Aynı yılda Sadaret’e(Başbakanlığa) yazılan bir yazı ile doktor ve ilâç istenmiştir.

Güneydeki Tokat, Merzifon, Amasya ve İskilip havalisinde kol gezen kolera, 1894 Mayıs ayının ilk yarısından itibaren Samsun ve yakınındaki Kadıköy’e sıçradı. Samsun’daki salgın devam ederken, 17 Haziran’da Bafra ve Ünye‘den de vukuat haberleri alındı.17 Bafra’da daha sonra başka koleralıya rastlanmazken; illet, Ünye’de birkaç gün etkili oldu ve 33 kişiyi yakalayarak bunlardan 24’ünün yaşamını yitirmesine yol açtı.Bu sırada Samsun nüfusunun yaklaşık 10 bin olduğu göz önüne alındığında bölgedeki salgının hafif atlatıldığı anlaşılmaktadır.7 Trabzon, Samsun, Giresun, Ordu ve Ünye’de istihdam edilmek üzere beş yeni doktor; ayrıca, Miralay Tabip Yusuf Zeki, Binbaşı Halim ve Mabeyn cerrahlarından Mustafa Efendi de kolera hakkında kendi buluşları olan ilâçları tecrübe etmek üzere PolathaneTahaffuzhânesi’nde görevlendirildiler.17Devam edecek

KAYNAKÇA :

1DOĞAN, Osman – Tarih Boyunca Ünye, Ünye Belediyesi Kültür Yayınları: 3, Samsun, Temmuz 2003, I. Baskı, 514 sh.

13ORDU Valiliği – Ordu’nun Tarihçesi http://www.ordu.gov.tr/ordunun-tarihcesi

14TRABZON Vilâyeti Salnâmesi – 1888 / 1892, 13. Cilt, Temmuz 2002, sh. 588 – 593; 14. Cilt, Mayıs 2005, sh. 518 – 525.http://unyezile.com/salname.htm

15GENATSVALE.NET – Ünye უნიეhttps://genatsvale.wordpress.com/unye/

16ÇALIK, Mustafa – Tarihi, Sarayı, Konakları, Kadıları, Hattatları, Fındığı, Mısırı ve Gemiciliğiyle Ünye, Avrupa Yakası Ünyeliler Derneği, 1999, 272 sayfa.

17AYAR, Mesut – Osmanlı Devletinde Kolera: İstanbul Örneği (1892 – 1895), 2007, 524 sayfa.

23HANİLÇE, Murat – Osmanlı Taşrasına Telgraf Hattı Çekilmesinde Yaşanan Zorluklar Niksar – Erbaa-Tokat Telgraf Hattı Örneği, HistoryStudies, Volume 9,Issue 4, p. 63-99, November 2017, 38 sh.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Karadeniz İskitleri ve Ünye – II

14 Haziran 2019 okunma
İskitlerde küpeler de yaygın olarak kullanılırdı. Erkekler sadece bir tane takardı. Kadınların ise birkaç çift küpeyle birlikte gömüldüğü kanıtlanmıştır.Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Antik Baş Takıları Seksiyonu’nda(Kat. No.: 39) sergilenen... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – II

12 Haziran 2019 okunma
Merkeziyetçi idare anlayışı, ülke genelinde eski Eyâlet Sistemi’nden Vilâyet Sistemi’ne geçişin de başlangıcını oluşturdu. 1836’dan sonra daha da hızlanan bu dönüşüm Tanzimat Dönemi’nde “eyâletten vilâyete” bir sistem değişikliği... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – II

31 Mayıs 2019 okunma
Rahmetli Hüseyin MİSTEPE’nin anlattığına göre : “Çömlekçi Ustası Bekir Bey Rumlardan kalma ev eskisi tek katlı bir yapıyı tezgâh, terekler ve fırınla donatarak çömlek atölyesine çevirir ve Burunucu’nda Üç Çeşme ile İlyasoğlu Ahmet Fırını... Devamını Oku

Ünye Gümrüğü – V

24 Mayıs 2019 okunma
Bundan dört-beş yüz sene önce Osmanlı ülkesinin her köşesinde mevcut sipahi veya mülk ve vakıf sahibi ile toprağa bağlanmış olan köylüyü, ülkenin bir ucundan diğer ucuna uzanan yollar boyunca derbent bekleyen, yol ve köprü tamir eden ve kervansaraylara... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – I

17 Mayıs 2019 okunma
Belki hatırlarsınız;2012 yılında Ünye Haber Gazetesi’nde yayımlanan köşe yazımda “Burunucu Sahilindeki Mekânlar”ımerhum Yüksel ŞEN Abi’min katkılarıyla işlemiş1 ve Hâtırat Yazarı Sayın Fikri TERZİOĞLU’nun kaleme aldığı... Devamını Oku

TAŞHANE (TAŞKANA) BURNU

10 Mayıs 2019 okunma
Taşkana Burnu’nun koruması altında ve doğusunda,amfitiyatral formda yerleşimi olan ve tarihi PaleolitikDönem’e kadar uzananÜnye Koyuile şehir merkezi, hem Trabzon Rum Devleti’nin hem de Trabzon Eyâleti’nin batıdaki sınır kenti sayılmaktaydı. Çevresi... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – ı

3 Mayıs 2019 okunma
Ünye’de kaymakamlık yapan devlet adamlarını “ÜNYE KAYMAKAMLARI” yazı dizimizde yayımlamaya devam ederken Ünye doğumlu kaymakamlar ile mülkiyelileri de ayrı bir yazı dizisinde gündeme getirmenin daha doğru olacağını düşünerek bu makale dizisini... Devamını Oku

Sefaret İmamı Ünyeli Mustafa Hâfız Şükrü Efendi

26 Nisan 2019 okunma
Büyükelçilik kançılaryasının bir parçası olan Sefaret İmamlarını aynı işlevi görmeseler de bugünkü Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde yurt dışında görev yapan din görevlilerinin öncüsü olarak kabul etmek gerekir. Osmanlı Devleti’nde gerek... Devamını Oku

ORDU İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLÂNI’NDA ÜNYE (2013 – 2023) – I

19 Nisan 2019 okunma
Son yıllarda ülkemizde «deniz – kum – güneş» destinasyonları ağırlıklı geleneksel turizm anlayışının değişim göstermeye başladığı ve yerini doğaya dayalı turizme bıraktığı malûmumuzdur. Makalemizin kısıtlı muhtevasında, sahip olduğumuz... Devamını Oku

Karadeniz İskitleri ve Ünye – I

12 Nisan 2019 okunma
Yaklaşık olarak M.Ö. 800 yıllarında bugünkü Moğolistan ve Türkistan’da meydana gelen ve uzun süren bir kuraklık, Orta Asya’nın ve Güney Rusya’nın bozkır bölgelerinde kayda değer bir nüfus baskısına sebep olmuştu. İskitler, böylece doğudan batıya... Devamını Oku