son haberler

Ünye’de Karantina ve Tahaffuzhâne – III

Yayınlanma Tarihi: 30 Kasım 2018 okunma

M. Ufuk MİSTEPE mistepe@gmail.com

20 Haziran 1894 tarihinde Sıhhiye Nezâreti’ndenSadaret’e(Başbakanlık) gönderilen yazıda; Bafra, Ünye ve Fatsa’da kolera hastalığının ortaya çıkması ahalinin hastalıktan dolayı sağa sola kaçmalarının hastalığı yayma tehlikesi olduğu ve bölgenin 10 gün karantina altına alınmasına rağmen 24 saat devamlı gözetim altında tutularak gelip gidenlerin doktorlar tarafından kontrol edilmesi istenmiştir (BOA, Y.A.HUS 300/60).1

“Bafra’da koleradan bir vaka olduğu ve Ünye’deki hastalıklardan dolayı dahi ahaliden bin kadar nüfusun etrafa köylere kaçtığı ve Samsun karantinahânesitabibliğinden alınan telgrafnâmede bildirilmiş ve gerçi Bafra’dan Fatsa’ya kadar bu iki mahal dahi olduğu halde Karadeniz sahillerine gidip gelmesi 10 gün karantinaya tâbi tutulmuş ise de sair sahillerin 24 saat ihtiyat muamelesi altında bulunmasına binaen, Bafra cihetinden hastalığın bulaşmış sayılan sahillerin, Sinop hariçte kalmak üzere oraya kadar uzatılması ile Fatsa’dan Sinop’a kadar bu iki yer arasında geleceklere, geçmiş karar gereği Sinop tahaffuzhanesinden 10 gün karantina kurulmuş ve Ünye’deki hastalıktan dolayı, ahalinin etrafa yayılması hastalığın genişlemesine sebep olacağından Ünye’nin dahi kara ve deniz cihetinden muhafazasıyla ahalinin öteye beriye kaçmalarına meydan verilmemesi ve Sinop’un dahi hastalığın bulaştığı yerler arasında sayılan yerlere karşı Sinop’tan korunması sağlanması hususunun yüce tarafınıza arz olunması dairesinde ifade kılınmış.”

Bir gün sonra Sadaret cevabında, Ünye’de kolera zuhurundan dolayı Karadeniz’deki bazı sahillere gidiş ve gelişler hakkında konulan karantinanın bir derece daha genişletilmesi ve Ünye ahalisinden bir takımı köylere kaçmış olduklarından mezkûr mahallin kara ve deniz cihetinden muhafazaya alınarak ahalinin kaçmasına meydan verilmemesi ve Sinop’un dahi bulaşık sayılan mahallere karşı korunması hakkında Sıhhiye Nezâreti tezkiresi gereğince Trabzon ve Kastamonu vilâyetlerine bildirmiştir. 22 Haziran 1894 tarihinde Sadaret’ten çıkan yazıda, şunlar belirtilmiştir (BOA. Y.A.HUS 300/60):1

Ünye kasabasında kolera zuhur ettiğine binaen bu kasabaya gerektiği kadar diplomalı ve kabiliyetli doktor ve ilâç gönderilmesi ve memalik-i şahanenin hangi tarafında kolera hastalığı mevcut olup her birimde ne miktar meydana geldiği ve ölüm olup olmadığının bildirilmesiyle beraber, hastalığın bulunduğu yerlerde söndürülmesiyle etrafına yayılmasına mahal vermemek için gerekli sıhhî ve koruma tedbirlerinin alınması hakkında 20 Haziran 1894 tarihli hususî tezkeresi ile tebliğ olunan padişahın iradesine uygun olarak geçenki tebligata cevaben hastalık zuhur eden yerlere buradan gönderilen doktorlar marifetiyle alınan sağlık ve korunma tedbirleri hakkında bazı tafsilâtı ve Ünye’de dahi hastalık ortaya çıktığının haberi alınmasını müteakip Sıhhiye Dairesi’nce hemen bir tabip gönderildiği ve hastalığın böylece genişlemesini önlemesi için bundan 3 – 4 sene önce Sıhhiye Meclisi’nden düzenlenen Bâb-ı Âli’den vilâyetlere gönderilen talimatın hükümlerinin yapılmasına özen gösterilmekte olduğu cihetle bu babda bütün vilâyetlere kuvvetli tebligat yapılmasını gerekli gördüğünü ve Ünye’de ahalinin etrafa kaçmış olmaları gibi bir halin tekerrür etmemesi hakkında gerekli yerlere icap edenlere yapılması gerekenlere hâvi Sıhhiye Nezâreti’nden gelen tezkere ile bir kıta cedvel yüce görüşünüze takdim kılınmış, bütün vilâyetlere ve müstakil sancaklara tebliğ edilmiş… Hastalığın def edilmesi işinde fevkalâde ikdam olunmasının ve tembellik olursa bu durumun şiddetli mes’uliyete mucip olacağından lâzım gelenlere te’kid bildirilmiş ve Sadaret’e yazılmıştır.”1

Samsun ve Ünye karantinahânelerinin hâsılat ve masarifât-ı sıhhiyesi ile görevlilerin mahiyelerini mübeyyin defterde detaylara ulaşmak mümkün (3A lef, Gömlek No. 868, ML.d…)

1896 yılında Karantina Memuru Osman Efendi, Gardiyan da Osman Efendi ve Liman Reisi Mustafa Efendi’dir (TVS, H. 1313, 266. sh.).

1898 ve 1900 yıllarında Liman Reisi Mustafa Efendi’dir (TVS, H. 1316/1318, 319 ve 210. sh.).

1901 yılında Karantina Memuru vekili Mahmud Efendi, Liman Reisi Ahmed Efendi’dir(TVS, H. 1319, 139. sh.).

1902/1903 yıllarında Ünye Karantina Dairesi’nde Karantina Memuru Suad Efendi, Kâtibi (1902) – Gardiyan (1903) Hakkı Efendi’dir. 1903 yılında Ünye Liman Dairesi Reisi AhmedKapudan, Çavuşu Şükrü Efendi’dir (Trabzon Vilâyeti Salnâmeleri, H. 1320/1321, 257 ve 411. sh.).

1904 yılında Ünye Karantina Memuru Suad Efendi’dir. Liman Reisi Ahmet Kaptan, Binbaşı M. (Gümüş grit madalyası).16-18

1908 Haziran’ında Rusya sahilinde görülen koleranın Karadeniz’e sirayetini önlemek amacıyla Sinop’tan Hopa’ya kadar olan sahilde tarassudât(gözlemler) icra etmek amacıyla ordu gambotu memur edilmiş, Sinop’tan Boğaz’a kadar olan alanda ise Gökçedağ sefinesi görevlendirilmişti.19Ancak bu gambot(ağır top taşıyan küçük savaş gemisi) ve sefine (gemi)yeterli değildi. Sinop’tan Hopa’ya kadar olan sahilde yelkenli gemiler ile Lâz kayıklarının bazıları yük ve yolcu taşımaktaydılar. Böylece hastalığın Karadeniz sahiline sirayeti tehlikesi doğuyordu. Bu yüzden bu konu Bahriye Nezâreti’ne(Denizcilik Bakanlığı) yazılmıştı. Bu yazılarda tarassudât amacıyla vapurlar alındığı, bunların süratle iş görmesi istenmekteydi.19-5

1911 yılında da Ünye’nin karantinaya alındığını görmekteyiz. Buna göre Ünye’ye gelenlerin tıbbî muayeneye ilâve olarak Sinop veya Kavak’ta Manastır Ağzı Tahaffuzhânelerinden birinde temizlenip fennî tütsülemeye tâbi tutulması istenmekteydi (BOA. DH.EUM.THR 66/50).1

1915-16 yıllarında Ünye,Rus savaş gemileri tarafından bombalandı. Bu tarihlerde kıtlık, savaş gibi nedenlerden dolayı Ünye’de sıtma salgını ortaya çıktı.15

07 Mart 1916 tarihinde kolera salgını mültecilerle Sivas’a taşınmış; oradan Kayseri’ye ulaşmıştır. Yine Sivas’tan Tokat’a, Amasya’ya, bir yandan sahil boyunca yine mülteciler arasında Giresun, Ordu, Fatsa, Ünye ve Samsun’da kolera vakaları görülmüştür.20

Birinci Dünya Savaşı içerisinde, 1916-1918 yılları arasında yaşanan Rus işgali ve muhacirlikte Trabzon ve çevresi veba, sıtma ve İspanyol nezlesi gibi önemli salgın hastalıklarla karşılaşmıştır. Bafra’dan Of’a kadar uzanan bölgede halkın %20-30’u sıtmaya yakalanmıştı. Sıtmaya karşı mücadele için merkezi Samsun’da olan bir enstitü ile buraya bağlı olarak çalışmak üzere Bafra, Çarşamba, Terme, Fatsa, Ünye, Ordu, Giresun, Tirebolu, Vakfıkebir, Trabzon ve Of’ta laboratuvarlar kurulmuş, bunlara uzman birer doktor ile gereği kadar sıhhiye memuru atanmıştı.21

Muhtemelen Ünye’de gemiler bir mil açıkta bekletilirdi. İskeleden kalkan sandalla bir doktor, tahaffuzhâne memuru ve bir kâtip (ya da gardiyan) gemiye çıkar; çaparlar da yük ve hayvan taşıma maksatlı motorlarla çekilir. Hasta olanlar kayıt altına alınır ve farklı sandallarla tahaffuzhâneye getirilirler. Burada diğer yolculardan ayrı yerlerde banyo yaptırılır vetecrit pavyonudenilen odalara alınır. Sağlıklı yolcular da sandallarla iskeleye getirilir. Eşyaları, iskeleye kadar uzanan bir raylı sistemle sterilizasyon kazanlarına aktarılır. Yolcular ise banyo yapabilecekleri malzemelerle “duşluk” denilen bölümlere giderken, üzerlerinden çıkardıkları elbiseler de sterilizasyon bölümüne yollanarak dezenfekte edilir. Duştan çıkanlara çeşitli ikramlar yapılır. Burada doktor kontrolünden geçirilir. Bu işlemden sonra içinde hasta olmayan gemiler yoluna devam edebilirken, hasta olanlar alıkonulur, hasta veya hastaların ya iyileşmesi ya da ölmesi beklenir. Bu durum aynı zamanda diğer yolcuların sağlık durumlarının da gözetim altına tutulması anlamına gelir.22

Bilinen faydaları yanında, devletlerin finans kaynaklarını tüketen, ticareti zedeleyen ve dolayısıyla fakirliğe yol açan karantina uygulamaları, Osmanlı Devleti için de tahripkâr olmuştur.5

Döneminin önemli tarihî olaylarına tanıklık eden tahaffuzhâne adlı yapılar topluluklarının, tüm ülkede Osmanlı Dönemi’nin sağlık örgütlenmesi ve tıp tarihi, göç ve mübadele tarihi ile endüstri arkeolojisi açısından taşıdığı önemler nedeniyle “korunması gerekli kültür varlığı” olarak tescil edilmeleri24 gerekirdi.

KAYNAKÇA :

1DOĞAN, Osman – Tarih Boyunca Ünye, Ünye Belediyesi Kültür Yayınları: 3, Samsun, Temmuz 2003, I. Baskı, 514 sh.

5YILDIZ, Dr. Özlem – Osmanlı Devleti’nde Deniz Ticareti (1908 – 1914), Tarihçi Kitabevi Yayınları: 66, Ekim 2014, I. Baskı, 363 sayfa, ss. 205 – 214.

15GENATSVALE.NET – Ünye უნიეhttps://genatsvale.wordpress.com/unye/

16ÇALIK, Mustafa – Tarihi, Sarayı, Konakları, Kadıları, Hattatları, Fındığı, Mısırı ve Gemiciliğiyle Ünye, Avrupa Yakası Ünyeliler Derneği, 1999, 272 sayfa.

18TRABZON Vilâyeti Salnâmesi – H. 1322 / M. 1904, 22. Cilt, Haz.: Kudret EMİROĞLU, 20.01.2009, Ankara, 909 sh.

19Dz. Müzesi Arşivi, Mülga Bahriye: 676/145, 17 Cemaziyülevvel 1326 H. / 17 Haziran 1908 M., 676/146, 676/14.

20ÖZDEMİR, Prof. Dr. Hikmet – Salgın Hastalıklardan Ölümler 1914 – 1918, TTK, I. Baskı, 2005, 444 sh.

21Veysel Usta, “Tanzimattan Cumhuriyet’e Trabzon’da Sağlık”, Anadolu’nun İlk Tıp Gazetelerinden Hekim, Hazırlayan: Mustafa Çulfaz, Serander-Trabzon Tabip Odası Yayınları, Trabzon 2007, s.XXI.

22IRMAK, Hüseyin – Osmanlı ve Türkiye Girişlerindeki İlaçlama Merkezleri: Tahaffuzhaneler, Sanayici Ekonomi ve İş Dünyası Dergisi, 02 Ağustos 2013.

24KAHYA, Prof. Dr. Yegan – Tuzla Tahaffuzhanesi, İTÜ Mimarlık Fakültesi-ICOMOS Türkiye, Bildiri Özeti.

Siz de yorum yapın, görüşlerinizi belirtin.

Yazarın Diğer Yazıları

Yazarın tüm yazıları.

Ünye Gümrüğü – V

24 Mayıs 2019 okunma
Bundan dört-beş yüz sene önce Osmanlı ülkesinin her köşesinde mevcut sipahi veya mülk ve vakıf sahibi ile toprağa bağlanmış olan köylüyü, ülkenin bir ucundan diğer ucuna uzanan yollar boyunca derbent bekleyen, yol ve köprü tamir eden ve kervansaraylara... Devamını Oku

Burunucu İstimlâk Mahalli – I

17 Mayıs 2019 okunma
Belki hatırlarsınız;2012 yılında Ünye Haber Gazetesi’nde yayımlanan köşe yazımda “Burunucu Sahilindeki Mekânlar”ımerhum Yüksel ŞEN Abi’min katkılarıyla işlemiş1 ve Hâtırat Yazarı Sayın Fikri TERZİOĞLU’nun kaleme aldığı... Devamını Oku

TAŞHANE (TAŞKANA) BURNU

10 Mayıs 2019 okunma
Taşkana Burnu’nun koruması altında ve doğusunda,amfitiyatral formda yerleşimi olan ve tarihi PaleolitikDönem’e kadar uzananÜnye Koyuile şehir merkezi, hem Trabzon Rum Devleti’nin hem de Trabzon Eyâleti’nin batıdaki sınır kenti sayılmaktaydı. Çevresi... Devamını Oku

Ünye Doğumlu Kaymakamlar ve Mülkiyeliler – ı

3 Mayıs 2019 okunma
Ünye’de kaymakamlık yapan devlet adamlarını “ÜNYE KAYMAKAMLARI” yazı dizimizde yayımlamaya devam ederken Ünye doğumlu kaymakamlar ile mülkiyelileri de ayrı bir yazı dizisinde gündeme getirmenin daha doğru olacağını düşünerek bu makale dizisini... Devamını Oku

Sefaret İmamı Ünyeli Mustafa Hâfız Şükrü Efendi

26 Nisan 2019 okunma
Büyükelçilik kançılaryasının bir parçası olan Sefaret İmamlarını aynı işlevi görmeseler de bugünkü Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde yurt dışında görev yapan din görevlilerinin öncüsü olarak kabul etmek gerekir. Osmanlı Devleti’nde gerek... Devamını Oku

ORDU İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLÂNI’NDA ÜNYE (2013 – 2023) – I

19 Nisan 2019 okunma
Son yıllarda ülkemizde «deniz – kum – güneş» destinasyonları ağırlıklı geleneksel turizm anlayışının değişim göstermeye başladığı ve yerini doğaya dayalı turizme bıraktığı malûmumuzdur. Makalemizin kısıtlı muhtevasında, sahip olduğumuz... Devamını Oku

Karadeniz İskitleri ve Ünye – I

12 Nisan 2019 okunma
Yaklaşık olarak M.Ö. 800 yıllarında bugünkü Moğolistan ve Türkistan’da meydana gelen ve uzun süren bir kuraklık, Orta Asya’nın ve Güney Rusya’nın bozkır bölgelerinde kayda değer bir nüfus baskısına sebep olmuştu. İskitler, böylece doğudan batıya... Devamını Oku

Ünyeli Ufkî ve Ali Ufkî Bey

5 Nisan 2019 okunma
Ablam küçük yaştan beri bana “Ufkî” mahlâsıyla seslenirdi. Hoşuma gitmiyor da değildi hani! Malûm, Ünyeliler birçok konuda “İlk ve Tek” olmaya bayılırlar. O itibarla gençliğimde ‘Ufkî’yi benden başka kullanan yok bilir ve içten içe haz duyardım.... Devamını Oku

Ünye Kaymakamları – I

29 Mart 2019 okunma
Siyasal Bilgiler Fakültesi olarak bildiğimiz Mülkiye‘nin 109 yıllık (1859 – 1968) târihî gelişiminde,me’zunların hâl tercemelerinden istifade ile Ünye’de KAYMAKAMLIK görevini ifâ eden şahsiyetlerden tespit edebildiklerimizin özgeçmişlerini... Devamını Oku

Demir Ülkesi Ünye’nin Manyetik Kumu

22 Mart 2019 okunma
Bazı tarihî haritalarda Ünye’nin olduğu yerde UNICH IRON SMELTED(Ünye Demir Cevheri ya da izabe demir)(George F. Cram, 1898)1yazılı olduğunu görmüşsünüzdür. Gümüşün Yurdu Alybē’nin de Ünye olduğunu belgelere dayalı olarak “Homeros’un Alybē’si... Devamını Oku